به گزارش جمعیت همیاران سلامت روان ایران به نقل از اکوناپرس ؛به بیان دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار رسانه تاب‌آوری ایران اهمیت آموزش تاب‌آوری به کودکان از آنجا ناشی می‌شود که سال‌های نخست زندگی، دورهٔ حساس رشد مغز و شز و شکل‌گیری شخصیت است.

 آموزش تاب‌آوری به کودکان چیست و چرا اهمیت دارد؟
تاب‌آوری توانایی بازگشت به حالت تعادل پس از تجربه‌های دشوار و سازگاری موفقیت‌آمیز با تغییرات و فشارهای زندگی است. تعریف‌های علمی، تاب‌آوری را صرفاً یک ویژگی ذاتی نمی‌دانند، بلکه آن را فرایندی پویا و اکتسابی معرفی می‌کنند که در نتیجهٔ مواجههٔ کودک با دشواری‌ها شکل می‌گیرد و برخلاف تصور رایج، با گذشت زمان می‌تواند تقویت یا تضعیف شود. به بیان ساده، تاب‌آوری به معنای حذف سختی‌ها از زندگی کودک نیست، زیرا چالش‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از تجربهٔ انسانی‌اند؛ هدف این است که کودک بیاموزد پس از برخورد با یک مانع، با آرامش و قدرت بیشتری به مسیر خود ادامه دهد.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار رسانه تاب‌آوری ایران اهمیت آموزش تاب‌آوری به کودکان از آنجا ناشی می‌شود که سال‌های نخست زندگی، دورهٔ حساس رشد مغز و شز و شکل‌گیری شخصیت است و تجربهبت یا منفی این دوره اثری ماندگار بر سلامت روان، رفتار و بهزیستی آیندهٔ کودک بر جای می‌گذارد.
کودکان امروز در دنیایی رشد می‌کنند که فشارهای تحصیلی، رقابت‌های اجتماعی و حضور گستردهٔ فضای مجازی، آن‌ها را با استرس‌های بیشتری روبه‌رو می‌سازد. کودکی که مهارت‌های تاب‌آوری را نمی‌آموزد، در برابر شکست‌های کوچک مانند نمرهٔ نامطلوبک مانند نمرهٔ نامطلوب یا دعوای با دوست، دوردگی می‌شود؛ در حالی که کودک تاب‌آور همین تجربه‌ها را فرصتی برای یادگیری می‌بیند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند افرادی که تاب‌آوری بالاتری دارند، استرس را بهتر مدیریت می‌کنند و نگاه مثبت‌تری به زندگی دارند. بنابراین آموزش تاب‌آوری در واقع آموزش مهارت زندگی است؛ مهارتی که پایهٔ سلامت روان در بزرگسالی است و سرمایه‌گذاری روی آن از سال‌های کودکی، سودآورترین اقدام برای آیندهٔ فرزندان محسوب می‌شود.
 مبانی علمی تاب‌آوری کودک؛ از دلبستگی ایمن تا خودتنظیمی
برنامه‌های مؤثر آموزش تاب‌آوری بر پایهٔ شواهد علمی بنا می‌شوند. بر اساس پژوهش‌های نهادهای سلامت روان، سه عامل محافظ نقش تعیین‌کننده‌ای در تاب‌آوری کودکان دارند: ارتباط با بزرگسالان دلسوز و قابل اعتماد، رشد شناختی و مهارت‌های حل مسئله، و توانایی خودتنظیمی هیجانی. کودکانی که این سه عامل را در زندگی خود دارند، در برابر تجربه‌های ناخوشایند مقاوم‌تر از همسالان خود عمل می‌کنند و زودتر به حالت عادی بازمی‌گردند. این سه ستون، چارچوب اصلی هر برنامهٔ آموزش تاب‌آوری در خانه، مهدکودک و مدرسه را تشکیل می‌دهند.
نخستین و بنیادیادی‌ترین مبنا، دلبستگی ایمن است. کودکی که با دارد نیازهای او به‌موقع، پیوسته و با محبت پاسخ داده می‌شود، حس امنیت و ارزشمندی را درونی می‌کند و همین حس، جسارت کشف محیط، ریسک کردن و تلاش دوباره پس از شکست را به او می‌دهد. دومین مبنا، رشد شناختی و مهارت حل مسئله است؛ مغز کودک در سال‌های نخست زندگی با سرعتی شگفت‌انگیز رشد می‌ سرعتی شگفت‌انگیز رشد می‌کند و ساختار دوره شکل می‌گیرد. به همین دلیل تجربه‌های حل مسئله در قالب بازی و موقعیت‌های واقعی، اثری عمیق بر انعطاف ذهنی کودک دارد. سومین مبنا، خودتنظیمی هیجانی است؛ یعنی توانایی شناسایی احساسات، تحمل ناکامی و انتخاب پاسخ مناسب به‌جای واکنش‌های تکانشی. شایان توجه است که تاب‌آوری فقط برای بحران‌های بزرگ ضروری نیست؛ همین مهارت به کودک کمک می‌کند نوبت‌گیری، انتظار کشیدن و امتحان کردن کارهای تازه را نیز به‌درستی مدیریت کند. والدین و مربیان زمانی این مبانی را فعال می‌کنند که وقت باکیرانند با کودک بگذرانند، راهنمایی و ساختاری پیوسته ارائه دهند و حمایت عاطفی گرم و پایدار نشان دهند.
 اصول کلیدی آموزش تاب‌آوری به کودکان
نخستین اصل، تأمین امنیت عاطفی و تقویت دلبستگی ایمن است. فرزندپروری پاسخگو یعنی والدین به نیازهای کودک با محبت و به‌طور پیوسته پاسخ دهند و محیطی امن و قابل پیش‌بینی فراهم کنند. کودکی که مطمئن است در سخت‌ترین لحظه‌ها تکیه‌گاهی دارد، بی‌هراس وارد موقعیت‌های تازه می‌شود و شکست را پایان راه نمی‌داند.
اصل دوم، مدل‌سازی رفتاری است. کودکان بیشتر از آنچه می‌شنویم، آنچه می‌بینند را یاد می‌گیرند. وقتی والدین در برابر مشکلات، نگرشی مقاوم و خوش‌بینانه نشان می‌دهند و از تجربه‌های چالشی خود و روش غلبه بر آن‌ها برای کودک می‌گویند، عملاً درس تاب‌آوری را در عمل تدریس می‌کنند. اصل سوم، آموزش گام‌به‌گام مهارت حل مسئله است. به‌جای آنکه بزرگسالان پاسخ آماده بدهند، باید کودک را تشویق کنند راه‌حل‌های مختلف را در ذهن بسپارد، سود و زیان هر راه را بررسی کند و بهترین گزینه را انتخاب نماید. صبر و حمایت در این فرایند، احساس خودکارآمدی را در کودک پرورش می‌دهد.
اصل چهارم، تشویق خوش‌بینی و بازآرایی شناختی است. کمک به کودک برای آنکه چالش‌ها را فرصتی برای رشد ببیند و تجربه‌های منفی را از زاویهٔ مثبت‌تری روایت کند، از ستون‌های تاب‌آوری است. اصل پنجم، تحلیل اشتباه به‌جای تنبیه آن است. وقتی کودک می‌آموزد که اشتباه کردن بخشی از مسیر یادگیری است، ترس از شکست در او کاهش می‌یابد و اشتیاق او برای تلاش کردن افزایش می‌یابد. اصل ششم، تشویق پافش، تشویق پافش تحسین تلاش و سخت‌کوشی کودک به‌جای ستایش صرف نتیجه، به او می‌آموزد که ارزشمند بودن او به موفقیت‌هایش وابسته نیست. در همین راستا، تعیین اهداف کوچک و قابل دستیابی، تجربهٔ موفقیت‌های پی‌درپی را برای کودک ممکن می‌سازد. اصل هفتم، خودگویی مثبت است؛ آموزش به کودک برای آنکه در ذهن خود جملاتی مشوق و امیدبخش تکرار کند، صدای درونی او را از سرزنش به حمایت تغییر می‌دهد. اصل هشتم و پایانی، کمک به دیگران است. وقتی کودک در کمک به اطرافیان نقش می‌پذیرد، احساس ارزشمندی و توانمندی او تقویت می‌شود و همین حس، یکی از قوی‌ترین پشتوانه‌های تاب‌آوری است.
 آموزش تنظیم هیجان و مدیریت استرس در کودکان
بخش بزرگی از برنامه‌های تاب‌آوری بر مدیریت هیجان تمرکز دارد، زیرا کودکان در سنین رشد به‌دلیل ناتوانی در بیان احساسات، دچار خشم، اضطراب یا فروپاشی عاطفی می‌شوند. نخستین گام در این مسیر، آموزش سواد هیجانی است؛ یعنی کمک به کودک برای شناخت و نام‌گذاری احساسات خود. مربیان و والدین والدین باید به کودک بیاموزند که هیچ احساسی بد یا غ و هر احساس پیامی در دل دارد؛ برای مثال، خشم می‌تواند به کودک بگوید حقی از او ضایع شده است و او باید راهی سالم برای احقاق حق خود بیابد. کودکی که هیجان‌هایش را می‌شناسد، دیگر اسیر طوفان احساسات خود نخواهد بود.
گام دوم، آموزش راهبردهای عملی آرام‌سازی است. تکنیک‌های ساده‌ای مانند تنفس عمیق، شمردن آهسته، تمرکز حواس بر محیط پیرامون یا حرکت بدنی، به کودک کمک می‌کنند شدت هیجان را کاهش دهد و پیش از واکنش، لحظه‌ای مکث کند. گام سوم، استفاده از نقش‌آفرینی و نمایش خلاق است. تمرین موقعیت‌های دشوار در قالب بازی و نقش، به کودک امکان می‌دهد بدون ترس از قضاوت، پاسخ‌های مختلف را امتحان کند و مهارت مقابله‌ای را در محیطی امن درونی کند. قصه‌گویی نیز ابزاری قدرتمند است؛ شخصیت‌های داستانی که با سختی روبه‌رو می‌شوند و بر آن غلبه می‌کنند، الگوهای ذهنی مقاومت و امید در ذهن کودک می‌سازند. در نهایت، کمک به کودک برای مرور تجربه‌های موفق گذشته و گفت‌وگو دربارهٔ چگونگی عبور از آن‌ها، حس توانمندی و امید را در او تقویت می‌کند. مجموعهٔ این تمرین‌ها به‌تدریج کودکی می‌سازد که استرس را مدیریت می‌کند، نه اینکه از آن فرار کند.

 نقش والدین، مربیان و روتین روزانه در پرورش تاب‌آوری

تاب‌آوری در کلاس درس یا کتاب آموزش داده نمی‌شود، بلکه در تعامل‌های روزمرهٔ خانه و مدرسه شکل می‌گیرد. نخستین وظیفهٔ والدین، پرهیز از حمایت افراطی است. وقتی بزرگسالان همهٔ موانع را از سر راه کودک برمی‌دارند، در واقع پیام می‌دهند که او توان مقابله با دشواری‌ها را ندارد. رویکرد درست، همراهی است؛ والدین باید به کودک اجازه دهند تجربه کند، خطا کند و از پیربه کند، خطا کند و از پیامدهای طبیعی انتخاب‌ این مسیر کنار او بمانند.
دومین ابزار، نظم و ساختار روزانه است. برنامهٔ ثابت خواب، غذای مُعین و روتین‌های پیش‌بینی‌پذیر، حس امنیت و کنترل را در کودک تقویت می‌کند و این حس، پایهٔ مقابله با تغییرات غیرمنتظره است. سومین ابزار، بازی، قصه‌گویی و نمایش خلاق است؛ مربیان با بهره‌گیری از همین روش‌ها مفاهیم پیچیدهٔ روان‌شناختی را به زبانی ساده و‌شناختی را به زبانی ساده وگاه‌های تاب‌آوری کودکان نیز بستری آموزشی فراهم می‌آورند تا کودکان در فضایی امن، هیجانات خود را شناسایی کنند، مهارت حل مسئله را تمرین نمایند و اعتماد به نفس خود را تقویت کنند.
تقویت روابط اجتماعی و شبکهٔ حمایتی، چهارمین مؤلفه است. کودکی که دوستانی دارد، در گروه‌ها عضویت می‌یابد و ارتباط سالمی با بزرگسالان بیرون از خانواده مانند مربی یا مشاور مدرسه برقرار می‌کند، منابع حمایتی بیشتری در لحظه‌های سخت در اختیار دارد. کمک به دیگران و مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی نیز به کودک نشان می‌دهد که او می‌تواند تفاوتی مثبت در زندگی دیگران ایجاد کند. توجه به تعامل والدین و مربیان با یکدیگر اهمیت دارد: هماهنگی رویکرد خانه و مدرسه مانع از آن می‌شود که کودک میان دو سیستم از متضاد سرگردان شود.
 جمع‌بندی نهایی و پایان کلام ؛ تاب‌آوری مهارتی که با تمرین روزانه ساخته می‌شود
تاب‌آوری یک ویژگی مادرزادی نیست؛ فرایندی اکتسابی است که در بستر ارتباط گرم با بزرگسالان دلسوز، فرصت‌های حل مسئله و تمرین مستمر خودتنظیمی هیجانی پرورش می‌یابد. سه عامل محافظ ارتباط با بزرگسالان دلسوز، مهارت حل مسئله و خودتنظیمی، ستون‌های اصلی این مسیر را تشکیل می‌دهند و اصولی مانند امنیت عاطفی، مدل‌سازی رفتاری، خوش‌بینی، پذیرش اشتباه و تشویق تلاش، نقشهٔ راه عملی والدین و مربیان است.
پیام نهایی این است که هدف، پرورش کودکی نیست که هیچ‌گاه غمگین یا ناکام نمی‌شود؛ هدف، پرورش کودکی است که می‌داند پس از هر سقوط چگونه برخیزد. حمایت گرم به‌جای محافظت افراطی، ساختار و نظم روزانه، و فضایی امن برای بیان احساسات، بهترین سرمایه‌گذاری برای سلامت روان فرزندان در تمام عمر است. هر گفت‌وگوی کوچک، هر بازی و هر فرصت حل مسئله، آجری به بنای تاب‌آوری کودک می‌افزاید و کودک امروز تاب‌آور، بزرگسال فردا با ثبات‌تر خواهد بود.