کارگاه تاب آوری اجتماعی راهکاری برای عبور از بحران و ساختن جامعه ای قدرتمند

به قلم :
دکتر محمدرضا مقدسی معاونت علمی پژوهشی جمعیت همیاران سلامت روان ایران
مشاورعالی ماموریت ملی تاب آوری فرهنگی هویت محور دانشگاه حکیم سبزواری


در عصر حاضر که جهان با سرعت بی سابقه ای در حال تغییر است و بحران های گوناگون از تحولات اقتصادی و فشارهای روانی تا تغییرات زیست محیطی و اجتماعی جوامع مختلف را تهدید می کند، مفهوم تاب آوری اجتماعی به یکی از حیاتی ترین مباحث در حوزه علوم اجتماعی و روانشناسی تبدیل شده است. کارگاه تاب آوری اجتماعی به عنوان یک رویکرد آموزشی و عملیاتی طراحی شده است تا به افراد و گروه ها بیاموزد چگونه نه تنها در برابر این فشارهای خردکننده دوام بیاورند، بلکه چگونه پس از گذر از طوفان های اجتماعی به سطحی بالاتر از انسجام، همکاری و کارآمدی برسند. بسیاری از افراد به اشتباه تصور می کنند که تاب آوری به معنای پذیرش منفعلانه شرایط و تحمل سختی ها تا زمان فروپاشی است، اما واقعیت این است که تاب آوری اجتماعی فرآیندی کاملا فعالانه، هوشمندانه و هدفمند برای بازسازی ساختارها و تقویت پیوندهای انسانی است.

برای درک عمیق تر اهمیت این کارگاه ها باید به مفهوم سرمایه اجتماعی بازگشت. تاب آوری اجتماعی مستقیما با کیفیت پیوندهای میان اعضای یک جامعه گره خورده است.
زمانی که اعتماد میان افراد، اعتماد میان مردم و نهادها و اعتماد میان گروه‌های مختلف اجتماعی در یک جامعه بالا باشد، در زمان وقوع بحران، افراد به جای روی آوردن به رفتارهای فردگرایانه یا مخرب، به یکدیگر تکیه می کنند و شبکه های حمایتی خودجوش شکل می دهند.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری ایران کارگاه تاب آوری اجتماعی دقیقا با هدف شناسایی، تقویت و بازسازی این سرمایه اجتماعی برگزار می شود. مدرسان و تسهیل‌گران در این دوره ها از ابزارهای علمی بهره می گیرند تا شرکت کنندگان را با مهارت های ارتباطی، حل تعارض، هوش هیجانی جمعی و تفکر سیستمی آشنا کنند.

در بخش دیگری از اهداف این کارگاه ها، تمرکز اصلی بر ارتقای سواد بحران قرار دارد. بسیاری از جوامع به دلیل عدم آگاهی نسبت به مکانیسم های بروز بحران، دچار وحشت زدگی و رفتارهای هیجانی می شوند که پیامدهای آن اغلب مخرب تر از خودِ بحران اولیه است. در این کارگاه ها شرکت کنندگان یاد می گیرند که چگونه موقعیت های تنش زا را تحلیل کنند، سناریوهای مختلف واکنش را پیش بینی نمایند و با نگاهی واقع‌بینانه اما امیدوارانه به مدیریت شرایط بپردازند. این نگاهِ یادگیرنده محور، به جامعه کمک می کند تا از تجربیات تلخ گذشته به عنوان درسی برای آینده استفاده کند و از تکرار اشتباهات ساختاری جلوگیری نماید.

از منظر متدولوژی آموزشی، کارگاه تاب آوری اجتماعی از روش های یادگیری تجربی استفاده می کند. در این کارگاه ها دیگر خبری از تدریس های یک‌طرفه نیست. فضای کارگاه به گونه ای طراحی می شود که تعاملات گروهی در اولویت قرار بگیرند. تسهیل‌گر دوره از تکنیک هایی مانند تحلیل سناریوهای بحرانی بهره می برد. به عنوان مثال، از شرکت کنندگان خواسته می شود یک موقعیت فرضی دشوار، مانند وقوع یک حادثه طبیعی یا یک شوک اقتصادی ناگهانی در محله یا سازمان خود را شبیه سازی کنند. در این فضای امن، افراد نقش های مختلف را بر عهده می گیرند، برای تقسیم وظایف مذاکره می کنند، منابع موجود را شناسایی کرده و راهکارهایی برای کاهش آسیب های گروهی ارائه می دهند. این تمرین ها باعث می شود که مغز جمعی گروه برای مواجهه با واقعیت های سخت آماده شود.

یکی دیگر از محورهای اساسی این کارگاه ها، تکیه بر ارتباطات بدون خشونت است. در زمان های فشار و استرس، زبان و نحوه بیان افراد به شدت تحت تاثیر قرار می گیرد و احتمال سوءتفاهم های کلامی و فیزیکی به شدت افزایش می یابد. در کارگاه تاب آوری اجتماعی به شرکت کنندگان آموزش داده می شود که چگونه در زمان های پرفشار، احساسات خود را شناسایی کنند، نیازهای خود و دیگران را به درستی تشخیص دهند و بدون متهم کردن یا سرزنش کردن دیگران، به سمت حل مسئله حرکت کنند. این نوع مهارت ارتباطی، سنگ بنای ایجاد اعتماد و همبستگی در محیط های پرتنش محسوب می شود.

در حوزه تاب آوری سازمانی و مدیریتی نیز این کارگاه ها کاربرد ویژه ای دارند. مدیران منابع انسانی و رهبران سازمان ها با بهره گیری از این آموزش ها می توانند فضایی ایجاد کنند که کارمندان در مواجهه با تغییرات ساختاری، تعدیل نیروها یا کاهش بودجه، به جای از دست دادن انگیزه و بهره وری، به عنوان یک تیم منسجم به فعالیت خود ادامه دهند. تاب آوری در سازمان ها به معنای حفظ فرهنگ سازمانی در زمان های بحرانی است. کارگاه های تاب آوری به مدیران یاد می دهند که چگونه فضای امن روانی ایجاد کنند تا افراد بتوانند بدون ترس از قضاوت، چالش های خود را مطرح کنند و به دنبال راه حل های خلاقانه باشند.

علاوه بر ابعاد روانی و ارتباطی، توجه به تاب آوری اقتصادی نیز در این کارگاه ها اهمیت دارد. در شرایط بی ثباتی، امنیت اقتصادی اولین بخشی است که دچار آسیب می شود. آموزش های مربوط به تشکیل شبکه های حمایتی محلی، اشتراک منابع و ایجاد صندوق های همیاری از جمله مباحثی هستند که در این بخش ارائه می شوند. هدف این است که جامعه از وابستگی مطلق به حمایت های نهادهای بالادستی خارج شده و به سمت ایجاد یک سیستم خوداتکای محلی حرکت کند که بتواند در زمان های اضطرار، نیازهای اولیه گروه را تامین نماید.

موضوع نقش تسهیل گر در این فرآیند بسیار کلیدی است. تسهیل گر تاب آوری کسی نیست که دیکته کند چه باید کرد، بلکه کسی است که بستری را برای ظهور خرد جمعی فراهم می آورد. او باید قدرت گوش دادن عمیق داشته باشد، در برابر سوگیری های شخصی خود مقاومت کند و فضایی ایجاد نماید که صدای افرادِ گوشه گیر یا کسانی که قدرت نفوذ کمتری دارند نیز شنیده شود. یک تسهیل گر ماهر می داند که چگونه تعارضات میان شرکت کنندگان را مدیریت کند و آن ها را به فرصتی برای شفاف سازی سوءتفاهم ها تبدیل نماید. در واقع، کیفیت کارگاه تاب آوری اجتماعی بیش از هر چیز به مهارت تسهیل گر در مدیریت جریان گفتگوها و ایجاد اعتماد میان شرکت کنندگان بستگی دارد.

یکی از نکات مهمی که باید در بررسی کارگاه تاب آوری اجتماعی به آن توجه کرد، لزوم استمرار این آموزش هاست. تاب آوری یک مهارت نیست که بتوان با یک دوره آموزشی کوتاه آن را برای همیشه کسب کرد، بلکه یک تمرین مداوم و فرهنگ است. اگر این کارگاه ها به عنوان رویدادهای یک‌باره دیده شوند، اثرات آن ها به سرعت از بین می رود. به همین دلیل در ساختار حرفه ای این کارگاه ها، شبکه سازی پس از پایان دوره بسیار اهمیت دارد. تشکیل هسته های همیار، ایجاد گروه های کاری مستمر و برگزاری جلسات بازبینی دوره ای از جمله راهکارهایی است که برای پایدارسازی اثرات آموزشی این کارگاه ها پیشنهاد می شود.

در مباحث مربوط به سلامت روانی جامعه، کارگاه تاب آوری اجتماعی یک اقدام پیشگیرانه قدرتمند است. پژوهش ها نشان داده اند که نرخ افسردگی، اضطراب و اختلالات رفتاری در جوامعی که از سرمایه اجتماعی بالا برخوردارند و افراد آن احساس می کنند که بخشی از یک شبکه حمایتی هستند، به مراتب پایین تر است. این کارگاه ها با ایجاد احساس تعلق و عاملیت در شرکت کنندگان، آن ها را از انفعالِ ناشی از احساس بی پناهی در برابر ساختارهای بزرگ و پیچیده خارج می کند. وقتی فرد احساس می کند که در محله یا محل کار خود دارای جایگاه و نقش موثری است و دیگران در زمان سختی او را تنها نمی گذارند، سطح تاب آوری او به شکل چشمگیری افزایش می یابد.

خاتمه کلام اینکه باید به این موضوع اشاره کرد که کارگاه تاب آوری اجتماعی فراتر از یک ضرورت، یک انتخاب اخلاقی برای ساختن جامعه ای عادلانه تر و همدلانه تر است. در دنیایی که به سمت فردگرایی مفرط و انزوای اجتماعی پیش می رود، این آموزش ها یادآور این واقعیت هستند که انسان ها موجوداتی اجتماعی هستند و بقا و شکوفایی ما در گروی کیفیت روابطی است که با یکدیگر برقرار می کنیم. سرمایه گذاری برای برگزاری و شرکت در این کارگاه ها، نه تنها هزینه نیست بلکه هوشمندانه ترین سرمایه گذاری برای تضمین سلامت روانی، ثبات اجتماعی و پیشرفت جمعی در دهه‌های پیش رو است. هر چقدر ما بتوانیم این آموزش ها را در سطح مدارس، دانشگاه ها، نهادهای مدنی و سازمان های بزرگ گسترش دهیم، سنگرهای مستحکم تری در برابر ناملایمات روزگار خواهیم ساخت و فضایی ایجاد خواهیم کرد که در آن امید، مشارکت و همبستگی به جای ترس، واگرایی و ناامیدی، محور اصلی تعاملات انسانی باشد. این مسیر طولانی و نیازمند صبوری است، اما دستاورد آن جامعه ای است که حتی در سخت ترین شرایط، توانایی ایستادن، تغییر کردن و دوباره ساختن را دارد.