Social Care (مراقبت اجتماعی) به مجموعه‌ای از خدمات، حمایت‌ها و مداخلات حرفه‌ای گفته می‌شود که با هدف حفظ و ارتقای کیفیت زندگی افراد و گروه‌های آسیب‌پذیر، تقویت استقلال، کرامت انسانی و مشارکت اجتماعی آنان ارائه می‌گردد.

این خدمات معمولاً شامل سالمندان، افراد دارای معلولیت، کودکان، بیماران مزمن و افراد در معرض آسیب اجتماعی است و ابعاد حمایتی، توانمندساز، مراقبتی و پیشگیرانه دارد.

مفهوم Social Care یا مراقبت اجتماعی یکی از مفاهیم بنیادین در حوزه رفاه اجتماعی، سلامت اجتماعی و سیاست‌گذاری‌های انسانی است. مراقبت اجتماعی به مجموعه‌ای از خدمات، حمایت‌ها و مداخلات سازمان‌یافته اطلاق می‌شود که با هدف حمایت از افراد و گروه‌هایی ارائه می‌گردد که به دلایل جسمی، روانی، اجتماعی یا اقتصادی در موقعیت آسیب‌پذیر قرار دارند. Social Care فراتر از مراقبت صرف جسمانی است و ابعاد عاطفی، روانی، اجتماعی و فرهنگی زندگی انسان را نیز در بر می‌گیرد. در جوامع معاصر که با پدیده‌هایی همچون سالمندشدن جمعیت، تغییر ساختار خانواده، افزایش بیماری‌های مزمن و گسترش نابرابری‌های اجتماعی مواجه هستند، مراقبت اجتماعی به یکی از ارکان اصلی نظام‌های رفاه اجتماعی تبدیل شده است.

Social Care بر این اصل استوار است که هر انسان، فارغ از میزان توانمندی یا محدودیت، شایسته زندگی با کرامت، امنیت و کیفیت مناسب است. در این رویکرد، فرد نه به‌عنوان «دریافت‌کننده منفعل کمک» بلکه به‌عنوان عضوی فعال از جامعه دیده می‌شود که می‌تواند با دریافت حمایت مناسب، استقلال و مشارکت اجتماعی خود را حفظ یا بازیابی کند. به همین دلیل، مراقبت اجتماعی ارتباطی تنگاتنگ با مفاهیمی مانند توانمندسازی، عدالت اجتماعی، شمول اجتماعی و سلامت روان دارد.

یکی از اهداف اساسی Social Care حفظ کرامت انسانی است.
در بسیاری از موقعیت‌های آسیب‌پذیری، افراد احساس می‌کنند ارزش اجتماعی خود را از دست داده‌اند یا به حاشیه رانده شده‌اند. مراقبت اجتماعی تلاش می‌کند با ارائه حمایت‌های حرفه‌ای، احترام به انتخاب‌های فرد و توجه به نیازهای منحصربه‌فرد او، این احساس را کاهش دهد. در کنار آن، ارتقای کیفیت زندگی از دیگر اهداف کلیدی Social Care است. کیفیت زندگی تنها به سلامت جسم محدود نمی‌شود، بلکه شامل رضایت از زندگی، احساس تعلق اجتماعی، امنیت روانی و برخورداری از روابط انسانی معنادار نیز هست.

مراقبت اجتماعی همچنین نقش مهمی در تقویت استقلال فردی ایفا می‌کند. برخلاف تصور رایج، Social Care به‌معنای وابسته‌سازی افراد نیست، بلکه هدف آن ایجاد شرایطی است که فرد بتواند تا حد امکان امور زندگی خود را مدیریت کند. این رویکرد به‌ویژه در کار با سالمندان، افراد دارای معلولیت و بیماران مزمن اهمیت زیادی دارد. در چنین شرایطی، مراقبت اجتماعی به‌جای جایگزین شدن کامل با توانایی‌های فرد، آن‌ها را تقویت و حمایت می‌کند.

گروه‌های هدف Social Care بسیار متنوع‌اند. سالمندان یکی از مهم‌ترین این گروه‌ها هستند. افزایش امید به زندگی در بسیاری از کشورها باعث شده است که نیاز به خدمات مراقبت اجتماعی برای سالمندان به‌طور چشمگیری افزایش یابد. این خدمات می‌تواند شامل مراقبت در منزل، حمایت عاطفی، خدمات روزانه و توان‌بخشی اجتماعی باشد. افراد دارای معلولیت نیز از دیگر گروه‌های اصلی دریافت‌کننده مراقبت اجتماعی هستند. Social Care در این حوزه تلاش می‌کند با مناسب‌سازی محیط، حمایت اجتماعی و تسهیل مشارکت اجتماعی، موانع زندگی مستقل را کاهش دهد.

کودکان و نوجوانان در معرض آسیب، از جمله کودکان بی‌سرپرست، بدسرپرست یا کودکانی که در شرایط فقر، خشونت یا طرد اجتماعی زندگی می‌کنند، بخش مهم دیگری از مخاطبان مراقبت اجتماعی را تشکیل می‌دهند. در این زمینه، Social Care نقش مهمی در حمایت روانی، تربیتی و اجتماعی ایفا می‌کند و می‌تواند از بازتولید آسیب‌های اجتماعی در نسل‌های آینده پیشگیری نماید. بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن یا صعب‌العلاج نیز به مراقبت اجتماعی نیاز دارند، زیرا بسیاری از نیازهای آن‌ها فراتر از درمان پزشکی است و به حمایت‌های روانی، اجتماعی و خانوادگی وابسته است.

Social Care اشکال و سطوح مختلفی دارد. بخشی از آن به‌صورت مراقبت در منزل ارائه می‌شود که در آن خدمات مراقبتی و حمایتی در محیط زندگی فرد انجام می‌گیرد. این نوع مراقبت به‌ویژه برای سالمندان و افراد دارای محدودیت حرکتی اهمیت زیادی دارد، زیرا به حفظ پیوندهای خانوادگی و اجتماعی کمک می‌کند. شکل دیگر مراقبت اجتماعی، مراقبت نهادی است که در مراکزی مانند خانه‌های سالمندان یا مراکز توان‌بخشی ارائه می‌شود. در کنار این موارد، خدمات روزانه و حمایت از خانواده‌های مراقب نیز از اجزای مهم نظام Social Care به شمار می‌روند.

در تحلیل مفهومی، Social Care اغلب با Social Work یا مددکاری اجتماعی مقایسه می‌شود. اگرچه این دو حوزه ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند، اما یکسان نیستند. Social Work بیشتر بر ارزیابی، مداخله حرفه‌ای، حل مسئله و سیاست‌گذاری اجتماعی تمرکز دارد، در حالی که Social Care بیشتر به ارائه حمایت‌ها و مراقبت‌های عملی در زندگی روزمره افراد می‌پردازد. در واقع، مراقبت اجتماعی و مددکاری اجتماعی مکمل یکدیگر هستند و در کنار هم می‌توانند نظامی کارآمد برای حمایت از افراد آسیب‌پذیر ایجاد کنند.

اهمیت Social Care در دنیای امروز را نمی‌توان جدا از تحولات اجتماعی و جمعیتی بررسی کرد. سالمندشدن جمعیت یکی از مهم‌ترین این تحولات است. با افزایش جمعیت سالمندان، نیاز به خدمات مراقبت اجتماعی به‌طور مداوم در حال رشد است. از سوی دیگر، تغییر ساختار خانواده‌ها، کاهش تعداد فرزندان و افزایش اشتغال زنان باعث شده است که نقش مراقبت غیررسمی خانواده‌ها کاهش یابد و نیاز به خدمات حرفه‌ای Social Care افزایش پیدا کند. همچنین، گسترش بیماری‌های مزمن و اختلالات روانی سبب شده است که مراقبت اجتماعی به‌عنوان مکمل نظام سلامت، اهمیت بیشتری پیدا کند.

در ایران، مراقبت اجتماعی عمدتاً از طریق نهادهایی مانند سازمان بهزیستی، خیریه‌ها و خانواده‌ها ارائه می‌شود. اگرچه تلاش‌های قابل‌توجهی در این زمینه صورت گرفته است، اما چالش‌هایی مانند کمبود منابع، ضعف سیاست‌گذاری یکپارچه، کمبود نیروی متخصص و نگاه خیریه‌ای به‌جای نگاه حرفه‌ای همچنان وجود دارد. توسعه Social Care در ایران نیازمند تغییر رویکرد از کمک‌های مقطعی به برنامه‌ریزی بلندمدت، جامعه‌محور و مبتنی بر شواهد علمی است.

مراقبت اجتماعی با چالش‌های متعددی نیز مواجه است. کمبود منابع مالی، فشار کاری و فرسودگی شغلی مراقبان، نابرابری در دسترسی به خدمات و نبود استانداردهای یکپارچه از جمله این چالش‌ها هستند. با این حال، آینده Social Care به سمت رویکردهایی حرکت می‌کند که بر مراقبت در جامعه، استفاده از فناوری‌های نوین، مشارکت خانواده و توجه به زمینه‌های فرهنگی تأکید دارند. فناوری‌هایی مانند خدمات دیجیتال، پایش از راه دور و پلتفرم‌های حمایتی می‌توانند نقش مهمی در بهبود دسترسی و کیفیت مراقبت اجتماعی ایفا کنند.

در جمع‌بندی می‌توان گفت Social Care یا مراقبت اجتماعی یکی از حیاتی‌ترین مؤلفه‌های رفاه اجتماعی و سلامت اجتماعی است. این مفهوم با تمرکز بر انسان، کرامت، استقلال و کیفیت زندگی، نقشی کلیدی در کاهش نابرابری‌ها و ارتقای انسجام اجتماعی دارد. سرمایه‌گذاری در مراقبت اجتماعی نه‌تنها هزینه نیست، بلکه اقدامی پیشگیرانه و توسعه‌محور است که می‌تواند پیامدهای مثبت گسترده‌ای برای فرد، خانواده و جامعه به همراه داشته باشد. توسعه حرفه‌ای Social Care، سیاست‌گذاری علمی و توجه به بسترهای فرهنگی می‌تواند این حوزه را به یکی از ستون‌های اصلی توسعه انسانی پایدار تبدیل کند.