رسانه تاب آور چیست و چگونه شکل می گیرد؟

رسانه تاب آور رسانه ای است که در برابر بحران ها، فشارها و اخبار نادرست، معنا، اعتماد و کارکرد حرفه ای خود را حفظ می کند.

تاب آوری رسانه به عنوان یکی از مفاهیم نوظهور و راهبردی در عصر ارتباطات، ناظر بر توان رسانه ها برای حفظ کارکرد، معنا و اعتماد اجتماعی در شرایط فشار، بحران، تغییرات سریع و تهدیدهای چندلایه است.

در جهانی که رسانه ها به طور مداوم در معرض اخبار جعلی، جنگ روایت ها، قطبی سازی افکار عمومی، فشارهای سیاسی و شوک های فناورانه قرار دارند، تاب آوری رسانه دیگر یک مزیت جانبی نیست، بلکه شرط بقا و اثرگذاری پایدار آن هاست. اهمیت تاب آوری رسانه از آن جا آغاز می شود که رسانه نه تنها بازتاب دهنده واقعیت، بلکه سازنده ادراک جمعی، تنظیم کننده هیجان اجتماعی و شکل دهنده کنش عمومی است.

در تعریف مفهومی، تاب آوری رسانه به توان یک نظام رسانه ای برای پیش بینی، جذب، سازگاری و بازیابی در برابر اختلالات درونی و بیرونی اشاره دارد، به گونه ای که بتواند ماموریت اصلی خود یعنی اطلاع رسانی مسئولانه، تولید معنا و حفظ اعتماد مخاطب را ادامه دهد. این تعریف، تاب آوری رسانه را از واکنش های مقطعی و رویدادمحور جدا می کند و آن را در قالب یک فرآیند پویا و مستمر قرار می دهد. رسانه تاب آور رسانه ای نیست که دچار بحران نمی شود، بلکه رسانه ای است که در دل بحران دچار فروپاشی معنا، هویت و اخلاق حرفه ای نمی گردد.

تاب آوری رسانه در درجه نخست به ساختار درونی آن بازمی گردد.

 رسانه ای که از نظر نهادی، حرفه ای و اخلاقی مستحکم نباشد، در برابر کوچک ترین فشارها دچار واگرایی می شود. یکی از ارکان اساسی تاب آوری رسانه، وضوح هویت و ماموریت رسانه ای است. رسانه ای که نمی داند برای چه مخاطبی، با چه ارزش هایی و با چه هدفی تولید محتوا می کند، در شرایط بحران دچار سردرگمی روایی می شود. وضوح ماموریت، به رسانه امکان می دهد در مواجهه با فشارهای سیاسی، اقتصادی یا اجتماعی، خطوط قرمز حرفه ای خود را حفظ کند.

رکن مهم دیگر تاب آوری رسانه، سرمایه انسانی تاب آور است.

 روزنامه نگاران، سردبیران و تولیدکنندگان محتوا، در خط مقدم مواجهه با بحران های خبری، روانی و اخلاقی قرار دارند. فرسودگی شغلی، اضطراب مزمن، فشار زمان و تهدیدهای بیرونی می تواند توان تحلیل و قضاوت حرفه ای آنان را تضعیف کند. رسانه ای که به تاب آوری نیروی انسانی خود توجه نمی کند، در عمل ظرفیت تاب آوری سازمانی را از دست می دهد. آموزش مداوم، حمایت روانی، تقویت مهارت های تنظیم هیجانی و ایجاد احساس امنیت حرفه ای، از اجزای بنیادین این رکن محسوب می شوند.

اعتماد عمومی یکی از مهم ترین ارکان تاب آوری رسانه است.

 رسانه بدون اعتماد، حتی اگر از نظر فنی و مالی قدرتمند باشد، در شرایط بحران کارکرد خود را از دست می دهد. اعتماد رسانه ای به صورت تدریجی ساخته می شود و به سرعت از بین می رود. صداقت در روایت، شفافیت در اصلاح خطا، پرهیز از اغراق و رعایت اخلاق حرفه ای، عناصر کلیدی حفظ این اعتماد هستند. تاب آوری رسانه ای زمانی معنا پیدا می کند که رسانه بتواند حتی در شرایط پرتنش، سرمایه اعتماد مخاطب را حفظ یا بازسازی کند.

از منظر محتوایی، انعطاف پذیری روایی یکی از ارکان مهم تاب آوری رسانه است.

 رسانه تاب آور قادر است روایت خود را با تغییر شرایط تطبیق دهد، بدون آن که دچار تناقض یا فروپاشی معنایی شود. این انعطاف پذیری به معنای فرصت طلبی یا تغییر مداوم موضع نیست، بلکه نشان دهنده توان تحلیل چندلایه و بازخوانی واقعیت از زوایای مختلف است. رسانه ای که تنها یک روایت ثابت و سخت دارد، در برابر پیچیدگی های واقعیت اجتماعی شکننده خواهد بود.

تاب آوری رسانه همچنین به زیرساخت های فناورانه آن وابسته است.

 در عصر دیجیتال، اختلال های فنی، حملات سایبری، فیلترینگ، تغییر الگوریتم ها و مهاجرت پلتفرمی از جمله تهدیدهای جدی برای رسانه ها محسوب می شوند. رسانه تاب آور، رسانه ای است که تنوع کانال های انتشار، امنیت اطلاعات و توان تطبیق با فناوری های نوین را در راهبرد خود لحاظ کرده باشد. وابستگی مطلق به یک بستر یا فناوری خاص، تاب آوری رسانه را به شدت کاهش می دهد.

رکن دیگر تاب آوری رسانه، استقلال حرفه ای و اقتصادی نسبی است.

 رسانه ای که به طور کامل به منابع مالی یا قدرت های بیرونی وابسته است، در شرایط بحران ناچار به خودسانسوری یا تغییر روایت می شود. هرچند استقلال مطلق در عمل ممکن نیست، اما تنوع منابع مالی، شفافیت اقتصادی و مرزبندی روشن میان تحریریه و منافع بیرونی، نقش مهمی در افزایش تاب آوری رسانه دارند. این استقلال نسبی به رسانه اجازه می دهد در شرایط فشار، تصمیم های حرفه ای تری اتخاذ کند.

تاب آوری رسانه بدون توجه به مخاطب امکان پذیر نیست.

 مخاطب دیگر یک دریافت کننده منفعل نیست، بلکه کنشگری فعال در تولید، بازنشر و تفسیر محتواست. رسانه تاب آور، مخاطب را به عنوان بخشی از اکوسیستم ارتباطی خود به رسمیت می شناسد و به سواد رسانه ای او توجه می کند. تعامل دوسویه، پاسخ گویی و شنیدن صدای مخاطب، از ارکان مهم حفظ تاب آوری رسانه در فضای شبکه ای است. نادیده گرفتن مخاطب، به بیگانگی و کاهش اعتماد منجر می شود.

از منظر اجتماعی، تاب آوری رسانه با تاب آوری جامعه پیوندی عمیق دارد.

 رسانه می تواند در شرایط بحران، نقش تنظیم گر هیجانات جمعی را ایفا کند یا برعکس، با بازتولید ترس و خشم، بحران را تشدید نماید. رسانه تاب آور با انتخاب واژگان، چارچوب بندی خبر و اولویت بندی موضوعات، به کاهش آشفتگی روانی و افزایش فهم جمعی کمک می کند. این نقش تنظیمی، یکی از حساس ترین و در عین حال حیاتی ترین ابعاد تاب آوری رسانه است.

در شرایط جنگ شناختی هم روایت ها و اطلاعات نادرست، تاب آوری شناختی رسانه اهمیت ویژه ای پیدا می کند.

 این نوع تاب آوری به توان رسانه در تحلیل داده ها، راستی آزمایی اخبار و مقاومت در برابر ساده سازی های مخرب اشاره دارد. رسانه ای که دچار شتاب زدگی خبری می شود، ناخواسته به بازوی انتشار اطلاعات نادرست تبدیل خواهد شد. تاب آوری شناختی، رسانه را قادر می سازد میان سرعت و دقت تعادل برقرار کند.

بعبارت دیگر تاب آوری رسانه فرآیندی یادگیرنده و تکاملی است. رسانه تاب آور از بحران ها می آموزد، خطاهای خود را بازبینی می کند و ساختارهایش را بهبود می بخشد. این یادگیری مستمر، مهم ترین نشانه بلوغ رسانه ای است. رسانه ای که از بحران ها عبور می کند اما تغییری در خود ایجاد نمی کند، در بحران بعدی آسیب پذیرتر خواهد بود.

جمع بندی آن که تاب آوری رسانه به معنای توان ادامه حیات حرفه ای، اخلاقی و اجتماعی رسانه در جهانی پرآشوب است. این تاب آوری بر ارکانی چون هویت روشن، سرمایه انسانی توانمند، اعتماد عمومی، انعطاف پذیری روایی، زیرساخت فناورانه، استقلال نسبی، تعامل با مخاطب و یادگیری مستمر استوار است. توجه به تاب آوری رسانه، نه تنها یک ضرورت حرفه ای، بلکه پیش شرط سلامت ارتباطی و پایداری اجتماعی در عصر رسانه محور امروز به شمار می رود.

خاتمه کلام اینکه تاب آوری رسانه به توانایی سازمان ها و سیستم های خبری برای حفظ فعالیت های خود و ارائه اطلاعات دقیق در طول بحران ها و پس از آن اشاره دارد.

تاب آوری رسانه ای (Media Resilience) به توانایی سیستم های رسانه ای (شامل نهادها، زیرساخت ها، روزنامه نگاران و محتوا) اطلاق می شود تا بتوانند در برابر شوک ها، اختلالات، بحران ها، حملات سایبری، سانسور یا فشارهای اقتصادی و سیاسی، به طور موثر مقاومت کرده، عملکرد خود را حفظ یا به سرعت بازیابی کنند و به تولید اطلاعات قابل اعتماد ادامه دهند.

تاب آوری رسانه ای یا Media Resilience یکی از مفاهیم اساسی در عصر ارتباطات و اطلاعات است که نقش تعیین کننده ای در پایداری رسانه ها، سلامت روانی مخاطبان و کیفیت جریان اطلاعات دارد.