پایگاه جمعیت همیاران
سلامت روان اجتماعی ایران
آگاه‌سازی و خودمراقبتی؛ چگونه از دانستن به عمل برسیم؟

آگاه‌سازی و خودمراقبتی؛ چگونه از دانستن به عمل برسیم؟


ساعت از یازده شب گذشته است. فردا باید زود بیدار شوید، اما هنوز گوشی در دستتان است. از اهمیت خواب خبر دارید؛ مسئله این است که از صبح یا مشغول کار بوده‌اید یا به کارهای خانه رسیده‌اید و تازه فرصتی پیدا کرده‌اید که مال خودتان باشد. توصیه «زودتر بخواب» این مسئله را حل نمی‌کند. سؤال مفیدتر این است: «چطور امشب هم وقتی برای خودم داشته باشم و هم فردا خسته از خواب بیدار نشوم؟»

برای رسیدن از دانستن به عمل، باید میان یک توصیه عمومی و شرایط زندگی خود ارتباط برقرار کنیم. «به خوابم اهمیت می‌دهم» یک تصمیم است؛ «امشب بعد از شام برنامه دلخواهم را می‌بینم و وقت خواب گوشی را روی میز پذیرایی می‌گذارم» راه اجرای آن تصمیم است. **آگاه‌سازی و خودمراقبتی** زمانی به هم می‌رسند که بفهمیم چه نیازی داریم، چه چیزی مانع پاسخ دادن به آن شده و امروز چه کاری از دستمان برمی‌آید. گاهی آن کار تغییر یک عادت است و گاهی گفت‌وگو با کسی که می‌تواند بخشی از بار ما را بردارد.

آگاه‌سازی و خودمراقبتی چه تفاوتی دارند؟

آگاه‌سازی یعنی اطلاعاتی روشن و قابل اعتماد در اختیار افراد بگذاریم تا بتوانند درباره سلامت خود تصمیم بگیرند. خودمراقبتی یعنی برای حفظ یا بهبود سلامت جسم و روان خود اقدامی متناسب با شرایطمان انجام دهیم. برای مثال، وقتی درباره اثر کار بی‌وقفه بر خستگی می‌خوانید، اطلاعات تازه‌ای به دست آورده‌اید. وقتی متوجه می‌شوید بعد از دو جلسه پیاپی تمرکزتان کم می‌شود و بین جلسه‌های بعدی زمانی خالی می‌گذارید، آن اطلاعات را به مراقبت از خود تبدیل کرده‌اید.
به بیان طیبه سرلک روانشناس و مترجم کتاب تاب آوری کودکان خودمراقبتی یعنی فرد نیازهای جسمی و روانی خود را بشناسد و آگاهانه برای حفظ یا بهبود سلامت خود اقدام کند. خواب کافی، تغذیهٔ مناسب، فعالیت بدنی و کمک گرفتن از پزشک یا مشاور در صورت نیاز، نمونه‌هایی از خودمراقبتی هستند.

خودمراقبتی لزوماً به معنای اضافه کردن کار تازه‌ای به روز نیست. اگر بیشتر عصرها را صرف انجام تعهداتی می‌کنید که فرصتشان را ندارید، نپذیرفتن یک درخواست تازه شاید بیشتر از نصب یک برنامه مدیریت زمان به شما کمک کند. اگر مدتی است ویزیت ضروری خود را عقب می‌اندازید، مراقبت از خود می‌تواند همان تماس کوتاه برای گرفتن نوبت باشد. ارزش این کارها را باید با نیازی سنجید که برطرف می‌کنند، نه با زمانی که می‌گیرند یا احساسی که بلافاصله بعد از انجامشان دارید.

چرا دانستن همیشه به تغییر رفتار منجر نمی‌شود؟

رفتاری که می‌خواهیم تغییر دهیم، معمولاً در زندگی ما کاری انجام می‌دهد. گوشی آخر شب سرگرممان می‌کند. پاسخ فوری به پیام همکار شاید ما را از نگرانی بابت ناراحت شدن او خلاص کند. اگر فقط خود رفتار را حذف کنیم، نیاز پشت آن باقی می‌ماند. پیش از اینکه از خود بپرسید «چرا اراده ندارم؟»، بپرسید: «اگر این کار را نکنم، چه چیزی را از دست می‌دهم؟» پاسخ همین سؤال می‌تواند نشان دهد که به جای یک قانون سخت‌گیرانه، به تفریح، اطمینان خاطر یا توافقی روشن نیاز دارید.

گاهی هم مانع از ابتدا بیرون از اختیار فرد است. کارمندی که هنگام ناهار باید پاسخ‌گوی تلفن باشد، با دانستن فواید غذا خوردن در آرامش، فرصت استراحت پیدا نمی‌کند. راه عملی شاید این باشد که با همکارش نوبتی تلفن را جواب بدهند یا از مسئول شیفت بخواهند برای زمان ناهار جایگزین تعیین کند. اگر چنین امکانی وجود ندارد، منصفانه نیست که خستگی کارمند را نتیجه بی‌توجهی او به خودش بدانیم. شناختن محدودیت واقعی کمک می‌کند انرژی خود را صرف تغییری کنیم که شدنی است.

 برای شروع خودمراقبتی، کدام نیاز را انتخاب کنیم؟

به جای ارزیابی کل زندگی، دیروز را مرور کنید. چه ساعتی گرسنه بودید و غذا خوردن را عقب انداختید؟ کجا به چند دقیقه سکوت نیاز داشتید؟ چه زمانی می‌خواستید از کسی کمک بگیرید، اما گفتید «خودم انجامش می‌دهم»؟ جمله «من هیچ‌وقت به خودم نمی‌رسم» سرنخ چندانی نمی‌دهد؛ اما «دیروز تا ساعت چهار ناهار نخوردم، چون بین کلاس و محل کار فرصتی برای خرید غذا نبود» هم نیاز را روشن می‌کند و هم بخشی از راه‌حل را.

اگر چند نیاز پیدا کردید، لازم نیست برای همه برنامه بنویسید. از میان مسائل غیرفوری، یکی را انتخاب کنید که رسیدگی به آن تفاوت محسوسی در روزتان ایجاد می‌کند. برای دانشجویی که فاصله میان دو کلاس را گرسنه می‌گذراند، گذاشتن یک میان‌وعده در کیف شاید از طراحی یک برنامه غذایی مفصل سودمندتر باشد. مهم این است که انتخاب از شرایط واقعی شما بیاید، نه از تصویری که دیگران از یک روز سالم در شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهند.

چگونه یک توصیه کلی را به اقدامی مشخص تبدیل کنیم؟

یک برنامه عملی باید به شما بگوید چه کاری را در چه موقعیتی انجام می‌دهید. به جای «از این هفته بیشتر راه می‌روم»، بگویید: «روزهایی که از خانه کار می‌کنم، بعد از جلسه صبح تا سر کوچه می‌روم و برمی‌گردم.» پایان جلسه اتفاقی آشناست و به شما زمان شروع را یادآوری می‌کند. مسیر هم مشخص است؛ وقتی از پشت میز بلند شدید، دیگر لازم نیست درباره مقصد و مدت پیاده‌روی تصمیم بگیرید.

اندازه قدم اول را با یک روز معمولی بسنجید، نه با روزی که وقت آزاد و انرژی فراوان دارید. اگر مسیر انتخابی آن‌قدر طولانی است که بیشتر روزها از رفتن منصرف می‌شوید، آن را کوتاه‌تر کنید. هدف از شروع کوچک این نیست که همیشه به کمترین مقدار بسنده کنید. هدف این است که بفهمید کدام زمان و مکان برایتان مناسب است. بعد از چند بار امتحان کردن، بهتر می‌توانید تصمیم بگیرید که مسیر را طولانی‌تر کنید یا زمان دیگری را انتخاب کنید.

بخشی از کار را هم پیش از لحظه تصمیم انجام دهید. اگر می‌خواهید صبح برای پیاده‌روی بیرون بروید، کفش مناسب را شب کنار در بگذارید. اگر می‌خواهید وقت خواب گوشی دور از دسترس باشد، شارژر را از کنار تخت بردارید. این تغییرها ساده‌اند، اما یک مزیت دارند: زمانی که خسته یا عجول هستید، برای انجام تصمیم قبلی خود با مانع کمتری روبه‌رو می‌شوید.

 خودمراقبتی روانی در گفت‌وگوهای روزمره چه شکلی دارد؟

بخشی از خودمراقبتی روانی این است که پیش از پاسخ دادن، فرصت سنجیدن توان خود را داشته باشیم. فرض کنید دوستی از شما می‌خواهد آخر هفته در اسباب‌کشی کمکش کنید. معمولاً همان لحظه می‌گویید «حتماً» و بعد به این فکر می‌کنید که با کارهای عقب‌افتاده چه کنید. این بار می‌توانید بگویید: «بگذار برنامه‌ام را ببینم و امشب خبر بدهم.» شاید پس از بررسی بتوانید دو ساعت کمک کنید، نه یک روز کامل. این پاسخ هم صادقانه‌تر است و هم برای دوستتان قابل اتکاتر.

مراقبت از روان گاهی به معنای درخواست همراهی است. اگر بعد از روزی سخت فقط می‌خواهید کسی حرفتان را بشنود، لازم نیست منتظر بمانید تا خودش این نیاز را حدس بزند. می‌توانید بگویید: «امروز از اتفاقی که افتاد ناراحتم. اگر وقت داری، چند دقیقه گوش می‌دهی؟ فعلاً دنبال راه‌حل نیستم.» به همین ترتیب، درخواستی مانند «می‌توانی امشب ظرف‌ها را بشویی تا کمی استراحت کنم؟» فرصت بیشتری برای همکاری ایجاد می‌کند تا گلایه‌ای که در آن معلوم نیست چه کمکی می‌خواهید.

 کدام توصیه‌های سلامت را می‌توان اجرا کرد؟

هر توصیه‌ای که ساده و قانع‌کننده به نظر می‌رسد، برای همه مناسب نیست. وقتی مطلبی را در جست‌وجوی اینترنتی، شبکه اجتماعی یا پاسخ یک ابزار هوش مصنوعی می‌خوانید، ببینید منبع آن چیست، برای چه کسانی نوشته شده و درباره محدودیت‌هایش چه می‌گوید. تجربه کسی که با تغییر ساعت خوابش احساس بهتری پیدا کرده، ممکن است ایده مفیدی باشد؛ اما به‌تنهایی علت خستگی مداوم شما را توضیح نمی‌دهد.

خودمراقبتی جای تشخیص و درمان حرفه‌ای را نمی‌گیرد. بر اساس یک مطلب عمومی، مصرف داروی تجویزشده را قطع نکنید یا مقدار آن را تغییر ندهید. اگر ناراحتی روانی ادامه پیدا کرده یا خواب، کار و روابطتان را مختل کرده است، مراجعه به متخصص می‌تواند همان قدمی باشد که به آن نیاز دارید. در برابر نشانه‌های شدید یا ناگهانی نیز منتظر اثر تغییر عادت نمانید و به‌موقع کمک پزشکی بگیرید. مراقبت از خود گاهی یعنی تشخیص دهید چه کاری را نباید به‌تنهایی انجام دهید.

 اگر برنامه خودمراقبتی به هم خورد، چه کنیم؟

یک نوبت انجام ندادن، اطلاعاتی درباره شرایط به شما می‌دهد، نه حکمی درباره شخصیتتان. به جای «باز هم نتوانستم»، بنویسید: «امروز بعد از ناهار راه نرفتم، چون جلسه زودتر شروع شد.» اگر این اتفاق استثنایی بود، فردا به برنامه برگردید. اگر هر هفته تکرار می‌شود، زمان دیگری را امتحان کنید. نیازی نیست برای جبران یک روز از دست‌رفته، روز بعد دو برابر راه بروید. مسئله پیدا کردن زمانی مناسب است، نه تسویه‌حساب با دیروز.

گاهی برنامه را دقیق انجام می‌دهید، اما نتیجه‌ای که می‌خواستید به دست نمی‌آید. مثلاً هر شب زودتر به اتاق خواب می‌روید، ولی همان‌جا پیام‌های کاری را جواب می‌دهید. روی کاغذ به برنامه پایبند بوده‌اید، اما ذهن شما هنوز درگیر کار است. در پایان هفته از خود بپرسید: «آیا این کار واقعاً به نیازی که داشتم پاسخ داد؟» شاید توافق درباره ساعت پایان پاسخ‌گویی، بیشتر از جلو کشیدن زمان رفتن به اتاق به شما کمک کند.

 یک نمونه عملی؛ از «باید استراحت کنم» تا استراحت واقعی

مریم از خانه کار می‌کند. عصر که لپ‌تاپ را می‌بندد، باید به فکر شام باشد و به سؤال‌های فرزندش جواب بدهد. بارها تصمیم گرفته عصرها استراحت کند، اما این تصمیم هیچ‌وقت جای مشخصی در روزش نداشته است. چند روز که دقت می‌کند، می‌بیند سخت‌ترین لحظه برایش همان دقایق اول بعد از کار است؛ وقتی هنوز نگران کار ناتمام فرداست و هم‌زمان باید درباره چند موضوع خانه تصمیم بگیرد.

مریم این بار پیش از بستن لپ‌تاپ، اولین کار فردا را روی کاغذ می‌نویسد. بعد از همسرش می‌خواهد شروع آماده کردن شام را به عهده بگیرد تا او چایش را با آرامش بنوشد. روز اول، همین فاصله کوتاه برایش خوشایند است. روز دوم فرزندشان به کمک نیاز دارد و استراحت به بعد از شام موکول می‌شود. آخر هفته مریم می‌فهمد آنچه کمکش کرده ساعت خاصی برای چای خوردن نبوده است؛ آرامش از این آمده که کار فردا تکلیف روشنی دارد و مسئولیت شام فقط بر دوش او نیست.

آگاه‌سازی و خودمراقبتی چگونه به توسعه و تقویت تاب‌آوری منجر می‌شود؟



تاب‌آوری یعنی وقتی با فشار، تغییر یا ناکامی روبه‌رو می‌شویم، بتوانیم متناسب با شرایط واکنش نشان دهیم و به‌تدریج توان خود را بازیابیم. تاب‌آوری به این معنا نیست که هیچ‌وقت خسته نشویم، ناراحت نباشیم یا هر شرایطی را تحمل کنیم. گاهی واکنش تاب‌آورانه ادامه دادن است؛ گاهی توقف، تغییر مسیر یا کمک خواستن. آگاه‌سازی کمک می‌کند این انتخاب‌ها را ببینیم و خودمراقبتی فرصتی فراهم می‌کند تا پیش از رسیدن یک روز دشوار، آن‌ها را تمرین کنیم.

یکی از راه‌های تقویت تاب‌آوری، شناخت زودتر نشانه‌های فشار است. شاید بدانید وقتی چند روز فرصت استراحت ندارید، هنگام گفت‌وگو زودتر از معمول از کوره درمی‌روید. دفعه بعد که متوجه این تغییر شدید، می‌توانید پیش از آنکه بحث بالا بگیرد، چند دقیقه مکث بخواهید و بعد به گفت‌وگو برگردید. فشار هنوز وجود دارد، اما اکنون بین احساس و واکنش شما فرصتی برای انتخاب پیدا شده است. این فرصت نتیجه توجه به تجربه‌های قبلی خودتان است.

راه دیگر، تمرین انعطاف در روزهای عادی است. مریم وقتی نتوانست سر ساعت استراحت کند، نیازش را کنار نگذاشت؛ زمان پاسخ دادن به آن را تغییر داد. همین تجربه در هفته‌ای دشوارتر هم به کارش می‌آید: می‌داند اگر راه اول بسته شد، می‌تواند راه دیگری پیدا کند. از طرفی، چون پیش‌تر درباره تقسیم مسئولیت حرف زده، برای درخواست کمک مجبور نیست از صفر شروع کند. اینجاست که تاب‌آوری از یک توانایی صرفاً فردی فراتر می‌رود و از همکاری و حمایت دیگران هم نیرو می‌گیرد.

برای شروع، به یکی از فشارهای همین هفته فکر کنید و این جمله را کامل کنید: «وقتی متوجه شدم که ...، برای مراقبت از خودم ... . اگر به‌تنهایی از عهده‌اش برنیامدم، از ... کمک می‌گیرم.» پاسخ شما لازم نیست بزرگ باشد؛ کافی است در روز دشوار واقعاً قابل استفاده باشد. پیوند آگاه‌سازی، خودمراقبتی و تاب‌آوری همین‌جاست: نیازتان را زودتر می‌شناسید، برای آن کاری انجام می‌دهید و اگر شرایط عوض شد، بدون سرزنش خود راه دیگری انتخاب می‌کنید.


۱۰ بازدید


۰ امتیاز


۰ نظر
نظرات کاربران


هنوز هیچ نظری ثبت نشده است !
نظر شما چیست ؟!
شما نیز می توانید نظر خود را راجب این مقاله در زیر بنویسید !
نام کامل شما * :
نام کامل خود را وارد کنید !
آدرس ایمیل شما :
آدرس ایمیل خود را وارد کنید !
متن نظر شما :
نظر خود را به فارسی در بالا بنویسید !
کد امنیتی :
کد امنیتی روبرو را وارد نمایید !
انسان خوشبخت نمی شود اگر برای خوشبختی دیگران نکوشد !
شما هم می توانید در این کار سهیم باشید ! کمک های مالی شما مایه دلگرمی ماست !
دریافت کمک های مردمی
جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران
جمعیت همیاران سلامت روان با هدف افزایش توانمندی اقشار مختلف جامعه در راستای افزایش سطح سلامت روان و پیشگیری از آسیب های اجتماعی فعالیت می نماید. باور ما بر این است که با افزایش مشارکت جویی و احترام به خرد جمعی و رویکرد تسهیل گرانه می توانیم در ارتقای سطح کیفیت زندگی اقشار جامعه تاثیر داشته باشیم. این سایت با همت و تلاش و پیگیری مستمر جناب آقای حمید بیخسته مدیر روابط عمومی جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی کشور در سال 1395 راه اندازی گردید.
تمامی حقوق محفوظ و متعلق به جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران می باشد .
Copyright © 2015 for HamyaranIran.ir , By SmProgram web Developer , All rights reserved .