کودکان در مواجهه با وقایع آسیب‌زای جنگ، یکی از شدیدترین انواع تروماهای روانی را تجربه می‌کنند.
این تجارب که شامل مشاهده خشونت، بی‌خانمانی، جدایی از والدین و زندگی در شرایط ناامن است، می‌تواند روند طبیعی رشد هیجانی را مختل کند و الگوهای رفتاری و هیجانی آنان را برای سال‌ها تحت تأثیر قرار دهد.
جنگ نه‌تنها ساختارهای اجتماعی و اقتصادی جوامع را دگرگون می‌کند، بلکه در لایه‌های عمیق روان کودکان نیز اثر می‌گذارد. کودکان به دلیل قرار داشتن در مراحل حساس رشد عصبی و هیجانی، ظرفیت کمتری برای پردازش و مدیریت تجربه‌های آسیب‌زا دارند و همین مسئله آن‌ها را در برابر پیامدهای روانی جنگ آسیب‌پذیرتر می‌کند.

به گفته مریم نقنه روانشناس و مشاور خانواده ، جنگ از پیچیده‌ترین و مخرب‌ترین تجربه‌های انسانی است و آثار آن تنها به میدان نبرد محدود نمی‌شود. بسیاری از پیامدهای جنگ در زندگی روزمره شهروندان و به‌ویژه کودکان نمود پیدا می‌کند. کودکانی که در چنین شرایطی زندگی می‌کنند با تجربه‌هایی مانند ترس مداوم، از دست دادن عزیزان، مشاهده خشونت، ناامنی و جابه‌جایی اجباری مواجه می‌شوند. این شرایط می‌تواند احساس امنیت روانی آنان را از بین ببرد و بر نحوه شکل‌گیری هیجان‌ها و رفتارهایشان تأثیر عمیقی بگذارد.

یکی از مهم‌ترین حوزه‌هایی که تحت تأثیر تروماهای جنگ قرار می‌گیرد، فرایند تنظیم هیجان است.
تنظیم هیجان به توانایی فرد برای شناسایی، درک، مدیریت و ابراز مناسب احساسات گفته می‌شود.
این توانایی در دوران کودکی و در بستر تعامل با والدین و محیط اجتماعی شکل می‌گیرد. زمانی که کودک در محیطی امن و قابل پیش‌بینی رشد می‌کند، به‌تدریج می‌آموزد که احساسات خود را تشخیص دهد، آن‌ها را نام‌گذاری کند و به شیوه‌ای سازگارانه ابراز نماید. اما در شرایط جنگی که محیط زندگی سرشار از تهدید و بی‌ثباتی است، این روند طبیعی دچار اختلال می‌شود و کودک فرصت لازم برای یادگیری مهارت‌های تنظیم هیجان را از دست می‌دهد.

تروما در کودکان به تجربه‌ای گفته می‌شود که از نظر هیجانی و شناختی فراتر از ظرفیت تحمل آن‌ها باشد.
در شرایط جنگی، این تجربه‌ها می‌تواند شامل مشاهده مرگ یا جراحت اطرافیان، شنیدن مکرر صدای انفجار، زندگی در پناهگاه‌ها، جدایی از اعضای خانواده و از دست دادن خانه و محیط امن باشد.
چنین تجربیاتی باعث می‌شود سیستم عصبی کودک در حالت آماده‌باش دائمی قرار گیرد و بدن او به طور مداوم واکنش‌های استرس را تجربه کند. در نتیجه، ذهن کودک بیشتر بر بقا و محافظت متمرکز می‌شود و فرصت کافی برای پردازش سالم هیجان‌ها فراهم نمی‌شود.

مطالعات روان‌شناسی و علوم اعصاب نشان داده‌است که قرارگیری طولانی‌مدت در معرض استرس شدید می‌تواند ساختار و عملکرد مغز کودکان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی بخشی از مغز به نام آمیگدالا که مسئول پردازش ترس و تهدید است، بیش‌فعال می‌شود. این افزایش فعالیت باعث می‌شود کودک نسبت به محرک‌های محیطی حساس‌تر شده و واکنش‌های هیجانی شدیدتری نشان دهد. در مقابل، قشر پیش‌پیشانی که نقش مهمی در کنترل تکانه‌ها، تصمیم‌گیری و تنظیم هیجان دارد، ممکن است کارکرد ضعیف‌تری پیدا کند. این عدم تعادل در فعالیت بخش‌های مختلف مغز می‌تواند موجب شود کودک در مهار رفتارهای تکانشی و خشم‌آلود با دشواری مواجه شود.

علاوه بر این، فعال شدن مداوم محور استرس در بدن باعث افزایش سطح هورمون‌هایی مانند کورتیزول می‌شود.
افزایش طولانی‌مدت این هورمون می‌تواند مشکلاتی مانند اختلال خواب، کاهش تمرکز، اضطراب بالا و نوسان‌های هیجانی را در پی داشته باشد. چنین شرایطی زمینه را برای بروز واکنش‌های هیجانی شدید و غیرقابل پیش‌بینی فراهم می‌کند و کودک را در چرخه‌ای از استرس و واکنش‌های هیجانی قرار می‌دهد.

در نتیجه این شرایط، تحول طبیعی تنظیم هیجان در کودکان مختل می‌شود.
کودکانی که در محیط جنگ رشد می‌کنند اغلب در وضعیت آماده‌باش دائمی قرار دارند و ذهن آن‌ها دائماً در جست‌وجوی نشانه‌های تهدید است. این حالت باعث می‌شود مغز فرصت کافی برای یادگیری مهارت‌های آرام‌سازی و کنترل هیجان را پیدا نکند. در چنین شرایطی احساسات شدید به جای اینکه به‌طور تدریجی پردازش شوند، به سرعت به رفتار تبدیل می‌شوند. به همین دلیل ممکن است کودک در مواجهه با موقعیت‌های عادی نیز واکنش‌های شدید و ناگهانی نشان دهد.

یکی از پیامدهای مهم این وضعیت، شکل‌گیری الگوهای ناسازگار در تنظیم هیجان است.
کودک ممکن است احساسات خود را سرکوب کند، از موقعیت‌های اجتماعی اجتناب نماید یا در برابر محرک‌های کوچک واکنش‌های انفجاری نشان دهد. بسیاری از کودکان آسیب‌دیده از جنگ در تشخیص و نام‌گذاری هیجان‌های خود نیز دچار مشکل می‌شوند. آن‌ها ممکن است نتوانند تفاوت میان ترس، اندوه و خشم را درک کنند و در نتیجه هر احساس ناخوشایندی را به صورت خشم بروز دهند.

خشم یکی از هیجان‌هایی است که در میان کودکان تجربه‌گر جنگ به شکل قابل توجهی دیده می‌شود.
این خشم می‌تواند به صورت رفتارهای پرخاشگرانه مانند دعوا با همسالان، شکستن اشیا یا نافرمانی شدید از والدین ظاهر شود. در برخی موارد نیز خشم به شکل درونی تجربه می‌شود و کودک آن را به سمت خود هدایت می‌کند. در چنین شرایطی ممکن است نشانه‌هایی مانند احساس گناه، خودسرزنشگری، سکوت طولانی یا حتی شکایت‌های جسمانی مانند سردرد و دل‌درد بروز کند.

در بسیاری از موارد، خشم برای کودک نقش یک مکانیسم دفاعی را ایفا می‌کند.
در محیطی که مملو از خطر و بی‌ثباتی است، خشم می‌تواند به کودک احساس قدرت یا کنترل بدهد. زمانی که کودک احساس درماندگی یا بی‌عدالتی می‌کند، پرخاشگری ممکن است به عنوان راهی برای بازگرداندن حس تسلط بر محیط ظاهر شود. به همین دلیل خشم در کودکان جنگ‌زده اغلب لایه‌ای سطحی است که در زیر آن احساسات عمیق‌تری مانند ترس، غم و ناامنی پنهان شده است.

نقش خانواده در شکل‌گیری یا کاهش این الگوهای هیجانی بسیار مهم است.
جنگ نه تنها کودکان بلکه والدین را نیز تحت فشار شدید روانی قرار می‌دهد. والدینی که خود با اضطراب، سوگ یا آسیب‌های روانی مواجه هستند ممکن است توان کمتری برای حمایت هیجانی از فرزندانشان داشته باشند. در چنین شرایطی ارتباط عاطفی میان والد و کودک تضعیف می‌شود و کودک فرصت کمتری برای یادگیری مهارت‌های تنظیم هیجان پیدا می‌کند. مهاجرت اجباری، از دست دادن خانه و کاهش شبکه‌های حمایتی نیز می‌تواند فشار بیشتری بر خانواده وارد کند.

فرهنگ و ساختارهای اجتماعی نیز در نحوه بروز خشم و هیجان‌ها نقش دارند. در برخی فرهنگ‌ها ابراز هیجان به‌ویژه برای کودکان یا پسران محدود می‌شود و این موضوع ممکن است به سرکوب احساسات منجر شود. در مقابل، جوامعی که شبکه‌های حمایتی قوی‌تر و حس همبستگی اجتماعی بیشتری دارند می‌توانند محیطی فراهم کنند که در آن کودکان فرصت بیشتری برای بیان و پردازش هیجان‌های خود داشته باشند.

با وجود شدت پیامدهای روانی جنگ، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که مداخلات مناسب می‌توانند به کاهش اثرات تروما کمک کنند. درمان‌های مبتنی بر تروما، به‌ویژه رویکردهای شناختی–رفتاری، می‌توانند به کودکان کمک کنند تجربه‌های آسیب‌زا را پردازش کنند و مهارت‌های تنظیم هیجان را بیاموزند. درمان‌های مبتنی بر بازی نیز نقش مهمی در این زمینه دارند، زیرا بازی زبان طبیعی کودکان است و به آن‌ها اجازه می‌دهد احساسات پیچیده خود را به شکلی غیرمستقیم بیان کنند.

آموزش والدین نیز یکی از عناصر مهم در فرایند بهبود است. زمانی که والدین یاد بگیرند چگونه به احساسات کودک پاسخ دهند و محیطی امن و حمایتگر ایجاد کنند، کودک راحت‌تر می‌تواند هیجان‌های خود را تنظیم کند. همچنین مدارس و نهادهای اجتماعی می‌توانند با ایجاد فضاهای امن و برنامه‌های آموزشی مهارت‌های اجتماعی–هیجانی، نقش مهمی در بازسازی سلامت روانی کودکان ایفا کنند.

خاتمه کلام و جمع بندی نهایی تجربه ترومای جنگ می‌تواند مسیر طبیعی رشد هیجانی کودکان را به‌طور جدی مختل کند و زمینه بروز خشم‌ورزی و رفتارهای پرخاشگرانه را فراهم آورد. با این حال، حمایت خانواده، مداخلات روان‌شناختی مناسب و ایجاد محیط‌های امن اجتماعی می‌تواند به بازسازی مهارت‌های تنظیم هیجان کمک کرده و مسیر رشد سالم‌تر روانی را برای این کودکان فراهم سازد.