تاب‌آوری و تنظیم هیجان کودکان در جنگ و بحران
دکتر محمدرضا مقدسی، مدیر و مؤسس خانه تاب‌آوری در جنگ و بحران، تنظیم هیجان سپر روانی کودک است؛ با حضور آرام، هم‌تنظیمی والدین و حمایت عاطفی، کودک می‌آموزد ترس و اضطراب را مدیریت کند.

تنظیم هیجان به توانایی کودک برای شناخت، بیان، مدیریت و کنترل احساسات خود به شکلی سازگارانه گفته می‌شود؛ به‌گونه‌ای که هیجان‌ها نه سرکوب شوند و نه به شکل انفجاری و آسیب‌زا بروز پیدا کنند. این توانایی به کودک کمک می‌کند تا در مواجهه با ترس، خشم، غم یا اضطراب، واکنش‌هایی متناسب با شرایط از خود نشان دهد.
در شرایط عادی، تنظیم هیجان به‌تدریج و با کمک والدین، محیط امن و تجربه‌های روزمره شکل می‌گیرد. اما در جنگ و بحران، این فرآیند به‌شدت تحت فشار قرار می‌گیرد.
جنگ و بحران، دنیای کودک را به‌طور ناگهانی و عمیق دگرگون می‌کند. صداهای ترسناک، جدایی‌ها، بی‌ثباتی، دیدن رنج دیگران و تغییر در روال زندگی، سیستم عصبی کودک را در وضعیت «هشدار دائمی» قرار می‌دهد.

پیامدهای ناتوانی در تنظیم هیجان در کودکان شامل موارد زیر است:

افزایش اضطراب و ترس‌های مداوم
کابوس‌ها و اختلال خواب
پرخاشگری یا کناره‌گیری شدید
شب‌ادراری یا رفتارهای بازگشتی
مشکلات تمرکز و یادگیری
وابستگی افراطی یا بی‌اعتمادی

تنظیم هیجان، سپر روانی کودک در برابر این آسیب‌هاست.
زمانی که صدای آژیر خطر در شهر می‌پیچد، آسمان با انفجارهای پی در پی روشن می‌شود، یا خانه و کاشانه در چشم بر هم زدنی از دست می‌رود، دنیای کودکان زیر و رو می‌شود.

در چنین شرایط هولناکی، هم امنیت فیزیکی و بدنبال آن امنیت روانی کودکان نیز به شدت تهدید می‌شود. در این میان، مفهومی کلیدی به نام «تنظیم هیجان» همچون سپری محکم عمل می‌کند و به کودکان کمک می‌کند تا در دل این طوفان‌ سهمگین، تعادل روانی خود را حفظ یا بازیابی کنند.

تنظیم هیجان را می‌توان این‌گونه تعریف کرد: توانایی منحصربه‌فرد کودک برای شناخت، درک، پذیرش، بیان و مدیریت احساسات خود به شیوه‌ای سالم و سازگارانه. این به معنای نادیده گرفتن یا سرکوب کردن احساسات نیست، بلکه به معنای توانایی تجربه کردن احساساتی چون ترس، خشم، غم، اضطراب و وحشت، بدون آنکه این احساسات بر رفتار، افکار و سلامت کلی کودک غلبه کنند.

در شرایط عادی، این مهارت به‌تدریج و از طریق تعامل با والدین، محیط امن و یادگیری از تجربه‌ها شکوفا می‌شود. اما در هنگامه جنگ و بحران، این فرآیند طبیعی با چالش‌های عظیمی روبرو می‌گردد.

چرا تنظیم هیجان در جنگ و بحران اهمیتی حیاتی می‌یابد؟

جنگ و بحران، ساختار زندگی کودک را از هم می‌گسلد. صداهای ناآشنا و ترسناک، جدایی از عزیزان، بی‌ثباتی مداوم، دیدن رنج و اندوه دیگران، و مختل شدن کامل روال زندگی، سیستم عصبی کودک را در حالتی از «آماده‌باش دائمی» قرار می‌دهد. مغز کودک، که هنوز در حال رشد است، توانایی پردازش این حجم از استرس و تهدید را ندارد.
ناتوانی در تنظیم هیجانات ناشی از این شرایط می‌تواند به پیامدهای ناگواری منجر شود. اضطراب و ترس‌های فلج‌کننده، کابوس‌های شبانه، اختلالات خواب، پرخاشگری‌های غیرقابل کنترل، کناره‌گیری شدید از جمع، رفتارهای بازگشتی (مانند شب‌ادراری یا لکنت زبان)، مشکلات جدی در تمرکز و یادگیری، و شکل‌گیری الگوهای رفتاری ناسالم مانند وابستگی افراطی یا بی‌اعتمادی مطلق، تنها بخشی از این صدمات هستند. در چنین شرایطی، توانایی تنظیم هیجان، نه یک «مزیت» که یک «ضرورت» برای بقا و سلامت روان کودک است.

تفاوت تنظیم هیجان کودکان با بزرگسالان در بحران

درک این نکته ضروری است که کودکان و بزرگسالان به شیوه‌های متفاوتی با بحران مواجه می‌شوند. کودکان، به دلیل رشد نیافتگی بخش‌هایی از مغز (به‌ویژه قشر پیش‌پیشانی که مسئولیت تصمیم‌گیری منطقی و کنترل هیجانات را بر عهده دارد)، توانایی کمتری در درک و مدیریت احساسات خود دارند. آن‌ها معمولاً واژگان هیجانی محدودتری دارند، احساساتشان را بیشتر از طریق نشانه‌های بدنی و رفتاری بروز می‌دهند، و به شدت به ثبات و آرامش اطرافیان خود، به‌ویژه والدین، وابسته هستند.
در جنگ، مرز بین «خطر واقعی» و «ترس ذهنی» برای کودک بسیار کمرنگ می‌شود و هر صدای ناگهانی می‌تواند حس تهدید را در او برانگیزد.

بنابراین، انتظار «کنترل منطقی احساسات» از کودکی که در دل بحران است، انتظاری غیرواقع‌بینانه و گاه آسیب‌زننده است.

هم‌تنظیمی هیجانی:
پلی به سوی آرامش کودک

در شرایط بحران، نقش والدین و مراقبان از «راهنما» به «لنگرگاه امن» تغییر می‌کند.
اینجا جایی است که مفهوم «هم‌تنظیمی هیجانی» اهمیت پیدا می‌کند.
هم‌تنظیمی هیجانی یعنی حضور آرام، متعادل و حامی یک بزرگسال که به کودک کمک می‌کند تا در گرداب احساساتش غرق نشود.
این فرآیند از طریق نمایش آرامش (حتی اگر در درون خودتان نیز احساس اضطراب می‌کنید)، استفاده از لحن صدای ملایم و اطمینان‌بخش، تماس فیزیکی امن (مانند در آغوش گرفتن یا دست گرفتن)، و ایجاد فضایی قابل پیش‌بینی، رخ می‌دهد.
کودک از طریق این تجربه‌های مکرر با مراقب، به‌تدریج یاد می‌گیرد که چگونه هیجانات شدید خود را مدیریت کند و این مهارت را درونی می‌سازد. در بحران، اولین گام این است که **شما آرام شوید تا کودک با شما آرام شود.


اصول طلایی تنظیم هیجان در بحران

پیش از پرداختن به تکنیک‌های عملی، لازم است چارچوب روانی حاکم بر این مداخلات را مشخص کنیم. والدین و مراقبان باید به این اصول پایبند باشند:

*   احساسات کودک را تأیید کنید، نه انکار: گفتن «نترس» یا «این که چیزی نیست» به کودک کمکی نمی‌کند. بلکه باید گفت: «می‌دونم که ترسیدی، حق داری بترسی.»
*   ترس‌های کودک را کوچک نشمارید: آنچه برای کودک ترسناک است، واقعی است. درک و پذیرش این ترس، اولین قدم برای مدیریت آن است.
*   از دادن قول‌های غیرواقعی بپرهیزید: وعده «دیگر هیچ اتفاق بدی نمی‌افتد» یا «ما فوراً به خانه برمی‌گردیم» در شرایط بحران، اغلب عملی نیست و باعث بی‌اعتمادی می‌شود.
*   آرامش ساختگی نداشته باشید: کودکان بسیار باهوش هستند و عدم صداقت را حس می‌کنند. بهتر است بگویید: «من هم نگرانم، ولی من قوی هستم و سعی می‌کنم حواسم به همه ما باشه.»
*   خودتان الگوی تنظیم هیجان باشید: کودکان بیش از هر چیز از رفتار شما الگو می‌گیرند. اگر شما بتوانید در شرایط سخت آرامش خود را حفظ کنید، آن‌ها نیز این را یاد خواهند گرفت.


تکنیک‌های ساده و کاربردی برای تنظیم هیجان کودکان در جنگ و بحران

این تکنیک‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که قابل اجرا در محیط‌های گوناگون، از خانه و مدرسه گرفته تا پناهگاه‌ها و مراکز حمایتی باشند و نیاز به ابزار خاصی ندارند.

1. نام‌گذاری هیجان (Emotion Naming)
به کودک کمک کنید احساسی را که تجربه می‌کند، با کلمات بیان کند. این کار باعث می‌شود هیجان از حالت «غیرقابل کنترل» به «قابل درک» تبدیل شود. وقتی کودک می‌گوید «دارم از ترس می‌میرم»، شما می‌توانید با ملایمت بگویید: «می‌دونم خیلی ترسیدی. حق داری بترسی. من اینجام تا کمکت کنم.» یا «به نظر میاد از این صدا خیلی ناراحت شدی.» نام‌گذاری صحیح هیجان، خود یک گام بزرگ در جهت آرامش است.

2. تکنیک تنفس شکمی کودکانه
تنفس عمیق، یکی از قدرتمندترین ابزارهای آرام‌سازی بدن است. برای کودکان، این تکنیک را می‌توان به شکلی بازی‌گونه ارائه داد. از کودک بخواهید دستش را روی شکمش بگذارد و تصور کند که شکمش یک بادکنک است. سپس او را تشویق کنید که با دم، بادکنک را پر کند (3 ثانیه دم) و با بازدم، هوا را به آرامی بیرون دهد (4 ثانیه بازدم). برای کودکان کوچک‌تر، می‌توان از ایده‌هایی مانند «فوت کردن شمع‌های خیالی» یا «فوت کردن یک پر» استفاده کرد. این کار نه تنها به آرامش سیستم عصبی کمک می‌کند، بلکه تمرکز کودک را از عامل استرس‌زا منحرف می‌سازد.

3. تکنیک زمین‌گیری پنج‌حسی (Grounding)
وقتی کودک درگیر خاطرات تلخ یا ترس‌های شدید است، این تکنیک به او کمک می‌کند تا از دنیای درونی خود به «اینجا و اکنون» بازگردد. از او بخواهید:
*   به پنج چیز که می‌تواند ببیند، اشاره کند.
*   چهار چیز را که می‌تواند لمس کند، نام ببرد (مانند لباس خودش، دیوار، صندلی، دست شما).
*   سه صدا را که می‌شنود، تشخیص دهد (مانند صدای نفس کشیدن خودتان، صدای باد، صدای دوردست).
*   دو بو را که استشمام می‌کند، توصیف کند (اگر ممکن است).
*   یک مزه را که احساس می‌کند، به یاد بیاورد (مانند طعم آب دهانش).
این تمرین حواس پنج‌گانه، مغز را مجبور می‌کند تا بر محیط فیزیکی اطراف تمرکز کند و از چرخه افکار اضطراب‌آور فاصله بگیرد.

4. آغوش امن و تماس فیزیکی تنظیم‌کننده
تماس فیزیکی، به‌ویژه زمانی که از روی تمایل کودک باشد، تأثیر فوق‌العاده‌ای بر آرامش او دارد. یک آغوش محکم و طولانی، در آغوش گرفتن کودک و نوازش آرام پشت یا شانه‌اش، می‌تواند سیگنال‌های مهمی از امنیت و حمایت به مغز او ارسال کند. این تماس‌ها به کاهش ضربان قلب، تنظیم تنفس و ترشح هورمون‌های آرامش‌بخش مانند اکسی‌توسین کمک می‌کنند. این پیام را به کودک منتقل می‌کند که «تو تنها نیستی و من از تو محافظت می‌کنم».

5. داستان‌سازی درمانی
کودکان از طریق داستان‌ها دنیای خود را پردازش می‌کنند. از کودک بخواهید داستانی بسازد. این داستان می‌تواند درباره یک قهرمان کوچک و شجاع باشد که با ترس‌هایش روبرو می‌شود، یا درباره یک حیوان دوست‌داشتنی که از خطر عبور می‌کند، یا درباره خانواده‌ای که با وجود سختی‌ها، کنار هم می‌مانند و از یکدیگر حمایت می‌کنند.
شما می‌توانید با پرسیدن سوالاتی مانند «بعدش چی شد؟» یا «چطور تونست این کارو بکنه؟» او را در ساخت داستان همراهی کنید. داستان‌سازی به کودک اجازه می‌دهد تا احساسات سرکوب‌شده خود را در قالب روایتی غیرمستقیم بیان کند و راه‌حل‌هایی برای مشکلاتش بیابد.

6. نقاشی و بیان غیرکلامی
گاهی کلمات برای بیان عمق ترس‌ها و اضطراب‌ها کافی نیستند. فراهم کردن ابزارهای نقاشی (کاغذ، مداد رنگی، ماژیک) به کودک فرصت می‌دهد تا آنچه را در درونش می‌گذرد، به تصویر بکشد. از او بخواهید «ترسش را بکشد»، «جای امن و آرامش را نقاشی کند»، یا «خودش را در کنار خانواده‌اش در یک موقعیت امن» به تصویر بکشد. پس از اتمام نقاشی، با کنجکاوی و بدون قضاوت از او بخواهید درباره اثرش صحبت کند. این کار نه تنها به تخلیه هیجانی کمک می‌کند، بلکه بینش عمیقی درباره دنیای درونی کودک به شما می‌دهد.

7. حفظ روتین‌های کوچک
حتی در دل آشوب و بی‌نظمی جنگ، تلاش برای حفظ برخی روتین‌های روزمره می‌تواند حس ثبات و پیش‌بینی‌پذیری را به زندگی کودک بازگرداند. این روتین‌ها می‌توانند شامل زمان مشخصی برای خواب و بیداری، صرف غذا در کنار هم، خواندن قصه‌ای کوتاه قبل از خواب، یا انجام یک بازی ساده در طول روز باشند. این نظم ظاهری، به مغز کودک سیگنال می‌دهد که «همه چیز کاملاً از دست نرفته است» و او می‌تواند در این دنیای آشفته، نقطه‌ای از ثبات را بیابد.

8. محدود کردن محرک‌های استرس‌زا
کودکان، به‌ویژه در بحران، توانایی کمی در فیلتر کردن اطلاعات ناگوار دارند. دیدن تصاویر خشونت‌آمیز، شنیدن مداوم اخبار ناگوار، یا حضور در معرض مکالمات پر از اضطراب بزرگسالان، می‌تواند وضعیت روانی آن‌ها را بدتر کند. تلاش کنید تا حد امکان، اخبار و اطلاعات استرس‌زا را در حضور کودکان پخش نکنید. اگر کودک سوالی پرسید، پاسخ‌هایتان را ساده، کوتاه و متناسب با سن او نگه دارید و بلافاصله تمرکز او را به سمت فعالیت‌های آرامش‌بخش یا مثبت هدایت کنید.

9. ساخت «جعبه آرامش کودک»
یک جعبه یا سبد کوچک را با وسایلی پر کنید که به کودک حس آرامش و امنیت می‌دهند. این وسایل می‌توانند شامل یک عروسک کوچک، یک عکس خانوادگی، یک اسباب‌بازی محبوب، کتابی با تصاویر زیبا، یا حتی کارت‌هایی با جملات تأکیدآمیز مثبت (مانند «تو شجاع هستی»، «ما در کنار هم هستیم») باشند. وقتی کودک احساس اضطراب یا ترس شدید می‌کند، او را تشویق کنید به سراغ جعبه آرامش خود برود و از محتویات آن استفاده کند. این جعبه به مثابه یک «کیف کمک‌های اولیه روانی» عمل می‌کند.

10. اهمیت حضور و رفتار الگودهنده والدین
در نهایت و خاتمه کلام اینکه، هیچ تکنیکی جایگزین حضور آرام و حمایتگر شما نیست. کودکان به زبان رفتار شما بیش از زبان گفتار شما گوش می‌دهند. اگر شما بتوانید با وجود تمام سختی‌ها، نفس عمیق بکشید، احساسات خود را (به شکلی سالم) ابراز کنید و بگویید «من نگرانم، اما دارم سعی می‌کنم آرام باشم و کمکت کنم»، در حال آموزش عملی تنظیم هیجان به او هستید.

نشانه‌هایی که نیاز به کمک تخصصی دارند
هرچند این تکنیک‌ها بسیار مؤثر هستند، اما در برخی موارد، شدت بحران یا آسیب روانی کودک به حدی است که نیاز به مداخله تخصصی روان‌شناختی وجود دارد. اگر کودک به طور مداوم علائم زیر را نشان داد، لازم است از متخصصان کمک بگیرید:

*   سکوت شدید و انزوای طولانی‌مدت
*   پرخاشگری بسیار شدید و غیرقابل کنترل
*   کابوس‌های مکرر و اختلال خواب شدید
*   رفتارهای خودآسیب‌رسان یا افکار خودکشی
*   افت شدید و ناگهانی در عملکرد تحصیلی یا اجتماعی
*   بی‌تفاوتی یا ناامیدی عمیق


دکتر محمدرضا مقدسی، مدیر و مؤسس خانه تاب‌آوری در خاتمه تاکید میکند حضور ما، مهم‌ترین عنصر در رشد تاب‌آوری  است. کودک آرام نمی‌شود چون شرایط امن است؛ کودک آرام می‌شود چون شما در کنارش هستید، او را می‌بینید و حمایتش می‌کنید.