کتابخانه محله‌محورکتابخانه‌ای اجتماعی است که بر پایه نیازها و مشارکت ساکنان محله شکل می‌گیرد.

کتابخانه محله‌محور کتابخانه‌ای اجتماعی است که بر پایه نیازها و مشارکت ساکنان محله شکل می‌گیرد و نقش کانون فرهنگی، آموزشی و تعامل اجتماعی محله را ایفا می‌کند.کتابخانه محله‌محور از طریق پیوند عمیق با زندگی روزمره ساکنان محله، نقش مهمی در تقویت تاب‌آوری فرهنگی و حفظ هویت ایفا می‌کند.
دکتر محمدرضا مقدسی مدیر و مؤسس خانه تاب‌آوری بر این باور است تاب‌آوری فرهنگی به توانایی یک جامعه در حفظ ارزش‌ها، باورها و شیوه‌های فرهنگی خود در برابر تغییرات، بحران‌ها و فشارهای اجتماعی اشاره دارد و کتابخانه محله‌محور یکی از نهادهای کلیدی در تقویت این توانایی به شمار می‌رود.

نخست، کتابخانه محله‌محور با شناسایی و بازنمایی فرهنگ بومی محله، به حفظ هویت محلی کمک می‌کند. گردآوری منابع مرتبط با تاریخ محله، خاطرات شفاهی سالمندان، آیین‌ها، زبان و سبک زندگی مردم، باعث می‌شود هویت فرهنگی محله ثبت و به نسل‌های بعدی منتقل شود. این فرایند، احساس ریشه‌داری و تعلق را در میان ساکنان تقویت می‌کند که یکی از ارکان اصلی تاب‌آوری فرهنگی است.

دوم، کتابخانه محله‌محور فضایی امن برای گفت‌وگو و تعامل فرهنگی فراهم می‌سازد. برگزاری نشست‌های فرهنگی، قصه‌گویی، شب‌های خاطره، کارگاه‌های هنری و برنامه‌های بین‌نسلی، امکان تبادل تجربه و درک متقابل را ایجاد می‌کند. این تعاملات به جامعه محلی کمک می‌کند تا در مواجهه با تغییرات اجتماعی یا بحران‌ها، انسجام خود را حفظ کرده و از طریق همفکری و همدلی واکنش مناسب نشان دهد.

سوم، کتابخانه با توانمندسازی فرهنگی شهروندان به افزایش تاب‌آوری کمک می‌کند. دسترسی برابر به دانش، اطلاعات و مهارت‌های فرهنگی و رسانه‌ای، افراد را آگاه‌تر و توانمندتر می‌سازد و آن‌ها را در برابر آسیب‌هایی مانند ازخودبیگانگی فرهنگی یا سلطه فرهنگ‌های یکسان‌ساز مقاوم‌تر می‌کند. در این مسیر، کتابخانه نقش واسطه‌ای میان سنت و نوآوری ایفا می‌کند.

کتابخانه محله‌محور با تبدیل‌شدن به حافظ حافظه جمعی و بستر مشارکت فرهنگی، توان جامعه محلی را برای سازگاری خلاقانه با آینده افزایش می‌دهد و به پایداری فرهنگی محله کمک می‌کند.

محله‌محور بودن کتابخانه به این معناست که کتابخانه به‌عنوان یک نهاد فرهنگی و اجتماعی، خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از محله بداند و فعالیت‌ها، خدمات و برنامه‌هایش را بر اساس نیازها، ویژگی‌ها و ظرفیت‌های همان محله طراحی و اجرا کند. در این رویکرد، کتابخانه صرفاً محلی برای امانت کتاب یا مطالعه نیست، بلکه به یک فضای زنده اجتماعی تبدیل می‌شود که نقش فعالی در ارتقای کیفیت زندگی فرهنگی و اجتماعی ساکنان محله ایفا می‌کند.

در کتابخانه محله‌محور، شناخت دقیق مخاطبان اهمیت اساسی دارد. کودکان، نوجوانان، سالمندان، زنان خانه‌دار، دانش‌آموزان، دانشجویان و حتی کسبه محلی، هرکدام نیازها و علایق متفاوتی دارند که باید در برنامه‌ریزی کتابخانه دیده شود. انتخاب منابع، برگزاری نشست‌ها، کارگاه‌های آموزشی، فعالیت‌های ترویج کتاب‌خوانی و برنامه‌های فرهنگی بر پایه همین شناخت انجام می‌شود تا کتابخانه بتواند پاسخ‌گوی واقعی مسائل و خواسته‌های محله باشد.

محله‌محوری در کتابخانه همچنین بر مشارکت فعال شهروندان تأکید دارد. ساکنان محله می‌توانند در پیشنهاد برنامه‌ها، داوطلبی، اجرای فعالیت‌های فرهنگی و حتی مدیریت برخی امور نقش داشته باشند. این مشارکت باعث افزایش حس تعلق به کتابخانه و تبدیل آن به مکانی امن، صمیمی و مورد اعتماد برای اهالی می‌شود. در چنین شرایطی، کتابخانه به پاتوق فرهنگی محله و فضایی برای گفت‌وگو، یادگیری جمعی و تعامل اجتماعی بدل می‌گردد.

از سوی دیگر، کتابخانه محله‌محور با سایر نهادها و گروه‌های محلی مانند مدارس، مساجد، سراهای محله و سازمان‌های مردم‌نهاد همکاری می‌کند تا شبکه‌ای مؤثر از خدمات فرهنگی شکل گیرد. در نهایت، محله‌محور بودن کتابخانه به معنای حرکت از یک نهاد منفعل به نهادی پویا و تأثیرگذار است که در متن زندگی روزمره مردم حضور دارد و به تقویت سرمایه فرهنگی و اجتماعی محله کمک می‌کند.
اهمیت محله‌محور بودن کتابخانه از آن‌جا ناشی می‌شود که کتابخانه در این رویکرد از یک فضای صرفاً خدماتی فاصله می‌گیرد و به نهادی اثرگذار در زندگی روزمره شهروندان تبدیل می‌شود. کتابخانه‌ای که بر اساس ویژگی‌ها، نیازها و مسائل محله عمل می‌کند، می‌تواند ارتباطی واقعی و پایدار با مخاطبان خود برقرار کند و نقش فرهنگی خود را به‌صورت ملموس ایفا نماید.

دکتر محمدرضا مقدسی مشاور عالی ماموریت ملی تاب آوری فرهنگی معتقد است محله‌محوری باعث می‌شود کتابخانه مخاطب‌محور باشد نه کتاب‌محور. در چنین شرایطی، منابع، برنامه‌ها و فعالیت‌ها متناسب با گروه‌های مختلف ساکن محله طراحی می‌شوند و کتابخانه می‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای آموزشی، فرهنگی و حتی اجتماعی جامعه محلی باشد. این تطابق میان خدمات کتابخانه و واقعیت‌های محله، میزان مراجعه، اعتماد عمومی و مشارکت شهروندان را افزایش می‌دهد و کتابخانه را به فضایی زنده و پویا بدل می‌سازد.

از سوی دیگر، کتابخانه محله‌محور نقش مهمی در تقویت سرمایه اجتماعی ایفا می‌کند. کتابخانه می‌تواند محل گفت‌وگو، تعامل بین‌نسلی، تبادل تجربه و شکل‌گیری فعالیت‌های جمعی باشد. حضور فعال ساکنان در برنامه‌های کتابخانه، حس تعلق و مسئولیت‌پذیری نسبت به این نهاد را افزایش می‌دهد و به همبستگی اجتماعی در محله کمک می‌کند. این کارکرد به‌ویژه در محله‌هایی که با چالش‌هایی مانند فقر فرهنگی یا گسست اجتماعی روبه‌رو هستند، اهمیت دوچندان دارد.

محله‌محور بودن همچنین به کارآمدی مدیریت فرهنگی کمک می‌کند. وقتی تصمیم‌گیری‌ها بر پایه شناخت محلی انجام شود، منابع مالی و انسانی هدفمندتر مصرف می‌شوند و برنامه‌ها اثربخش‌تر خواهند بود. در نهایت، کتابخانه محله‌محور می‌تواند به پایگاه توسعه فرهنگی پایدار تبدیل شود؛ پایگاهی که نه‌تنها کتاب‌خوانی را ترویج می‌کند، بلکه به ارتقای آگاهی، مشارکت مدنی و کیفیت زندگی در محله منجر می‌شود.