نقش همیاران سلامت روان در مواجهه با فجایع و رویدادهای طبیعی و تقویت تاب‌آوری شهری

در روزگار ما که بلایای طبیعی و بحران‌های انسانی به‌صورت مکرر جوامع را تهدید می‌کنند، مفهوم تاب‌آوری شهری بیش از هر زمان دیگر اهمیت یافته است. شهرها و جوامع امروزی به فضایی نیاز دارند که بتوانند علاوه بر بازسازی زیرساخت‌ها، تعادل روانی و اجتماعی خود را نیز حفظ کنند. در این مسیر، حضور موجوداتی زنده به نام همیاران سلامت روان نقشی بنیادین و تعیین‌کننده دارد؛ نیروهایی مردمی که قلب فعالیت‌های اجتماعی را می‌تپانند و در لحظه‌های سخت، پرچم آرامش را در دست می‌گیرند.
همیاران سلامت روان بزرگ‌ترین سازمان مردم‌نهاد پس از جمعیت هلال‌احمر ایران است.
ساختار گسترده و آموزش‌محور آنان سبب شده تا در تمامی استان‌ها و محله‌های کشور، شبکه‌ای از ارتباط انسانی و دلگرمی شکل گیرد.
فلسفه وجودی آنان بر مبنای پیشگیری از آسیب‌های روانی، آموزش مهارت‌های زندگی و تقویت همبستگی اجتماعی بنا شده است و این دقیقاً همان چیزی است که پایه اصلی تاب‌آوری شهری محسوب می‌شود.

تاب‌آوری شهری زمانی معنا پیدا می‌کند که شهروندان بتوانند در برابر فشارهای فیزیکی و روانی ناشی از فجایع، رفتارهای منطقی، همدلانه و مؤثر از خود نشان دهند. همیاران سلامت در هر چهار مرحله از چرخه مدیریت بحران نقش حیاتی دارند. در مرحله پیشگیری و آمادگی، آنان با برگزاری جلسات آموزشی و اجرای طرح‌های اجتماعی مانند «سلام محله»، جامعه را با سازوکارهای روانی بحران آشنا می‌کنند. آموزش کنترل استرس، تقویت ارتباطات انسانی، و روش‌های درمان خودیار از محورهای این مرحله است. چنین آموزش‌هایی سبب می‌شود افراد در مواقع بحرانی کمتر دچار هراس شوند و تصمیم‌های منطقی‌تری بگیرند.

در مرحله پاسخ اضطراری، هنگامی که بحران رخ می‌دهد، همیاران سلامت روان همانند نیروهای امدادی وارد میدان می‌شوند اما نه برای نجات جسم، بلکه برای نجات روح. آنان با پیاده‌سازی مداخله روانی اولیه یا Psychological First Aid، اضطراب عمومی را کاهش داده و از هراس جمعی جلوگیری می‌کنند.
در بسیاری از فجایع همچون زلزله کرمانشاه و سیل گلستان، مشاهده شد که حضور همیاران سلامت در کنار آسیب‌دیدگان باعث کاهش تنش، شکل‌گیری همکاری میان مردم و نیروهای امدادی، و احیای حس امنیت شد. این نوع مداخله، کلید پیوند میان جسم و روان در فرآیند مدیریت بحران است.

پس از عبور از بحران، مرحله بازتوانی و بازسازی آغاز می‌شود.
جامعه در این مرحله نیازمند بازسازی امید، ترمیم روابط و احیای روح جمعی است.
همیاران سلامت روان با اجرای کارگاه‌های گروهی، ارائه مشاوره خانوادگی، و طراحی برنامه‌های اجتماعی، به‌صورت جامعه‌محور عمل می‌کنند.
رویکرد آنان نه از بالا به پایین، بلکه بر پایه مشارکت مردم است؛ رویکردی که به تقویت سرمایه اجتماعی، همبستگی محله‌ای و وفاداری روانی منجر می‌شود.
آنان با نهادهای رسمی مانند شهرداری، بهزیستی و دانشگاه‌های علوم پزشکی همکاری نزدیک دارند و به پلی میان مردم و حاکمیت تبدیل شده‌اند.
همین پیوند باعث شده تا اقدامات آنان پایداری بیشتری پیدا کند و فرآیند بازسازی روانی جامعه تسهیل شود.

در مرحله پایش و یادگیری اجتماعی، تجارب همیاران سلامت ارزشمندترین منبع دانایی شهری محسوب می‌شود.
آنان با ثبت داده‌ها، تحلیل رفتارهای روانی در بحران و ارزش‌گذاری بر الگوهای موفق، بستری برای یادگیری جمعی فراهم می‌کنند.
این یادگیری نه‌تنها در سطح سازمان، بلکه در حافظه فرهنگی شهر ماندگار می‌شود و نسل‌های بعدی را برای مقابله بهتر با بحران‌ها آماده می‌سازد.

تاب‌آوری شهری از دید همیاران سلامت، یک پدیده زیستی-اجتماعی است؛ یعنی هم جنبه روانی دارد و هم ساختاری. شهر تاب‌آور، شهری است که ساکنانش پس از تجربه بحران، توان بازگشت به زندگی، اعتماد به نهادها و ارتباط با یکدیگر را باز می‌یابند.
همیاران سلامت با ایجاد فضای گفت‌وگو، برنامه‌های مشارکتی و آموزش شهروندی، اعتماد اجتماعی را تقویت می‌کنند.
آنان سرمایه انسانی را ارتقا می‌دهند زیرا هر شهروند آموزش‌دیده، در حقیقت یک نقطه قوت برای تاب‌آوری شهری است.
از سوی دیگر، با گسترش فرهنگ همکاری، نوع‌دوستی و احساس مسئولیت اجتماعی، زمینه شکل‌گیری سرمایه فرهنگی و حمایت اجتماعی فراهم می‌شود. این عناصر در کنار یکدیگر شبکه‌ای از ارتباطات انسانی می‌سازند که در هنگام بحران بویژه در محلات بصورت  خودجوش عمل می‌کند و باعث کاهش خسارات روانی می‌شود.

همیاران سلامت روان در هماهنگی با نهادهای رسمی نقش میانجی دارند. در شرایط بحرانی، گاهی فاصله روانی میان مردم و نهادهای اجرایی زیاد می‌شود.
ترس، خشم یا بی‌اعتمادی می‌تواند تعامل را مختل کند. همیاران سلامت با توانایی درک زبان مردم و آشنایی با ساختار اداری، این شکاف را کاهش می‌دهند و ارتباط میان جامعه و مدیریت بحران شهری را تسهیل می‌کنند. همکاری آنان با شهرداری‌ها و سازمان مدیریت بحران کشور به طراحی نقشه‌های تاب‌آوری محلات و تدوین برنامه‌های مراقبت روانی پس از بحران منجر شده است. آنان در میان خانواده‌های داغ‌دیده حضور می‌یابند، به حمایت روانی از کودکان آسیب‌دیده می‌پردازند و به مددکاران و روانشناسان در اجرای مداخلات کمک می‌کنند. این نوع حضور انسانی، چهره‌ای از همیاری واقعی و مشارکت مردمی است که در هیچ دستورالعملی نمی‌توان آن را جایگزین کرد.

بعنوان نمونه طرح ملی «سلام محله» که همیاران سلامت روان بازوی میدانی آن هستند، پیوندی عمیق میان سبک زندگی سالم، مشارکت اجتماعی و تاب‌آوری شهری برقرار کرده است. این طرح با تقویت روابط همسایگی، برگزاری نشست‌های آموزشی و تشکیل گروه‌های خودیاری، از درون جامعه توان مقاومت روانی را بالا می‌برد. در حقیقت تاب‌آوری شهری از دل مردم رشد می‌کند نه صرفاً از رهگذر ساخت‌وساز یا قوانین رسمی. هرچه مردم آگاه‌تر و همدل‌تر باشند، مدیریت بحران مؤثرتر عمل خواهد کرد.

همیاران سلامت روان ایران نه فقط نیروی داوطلب، بلکه حافظان روان جمعی جامعه هستند. آنان با دانش، دلگرمی و حضور انسانی خود، شهر را از فروپاشی روانی در زمان بحران نجات می‌دهند. تاب‌آوری شهری، بدون مشارکت آنان مفهومی ناقص خواهد بود. همان‌گونه که بدن انسان به قلب برای تداوم نبض نیاز دارد، شهر نیز به روان سالم نیازمند است تا بتواند پس از هر لرزه، دوباره بایستد. مأموریت همیاران سلامت دقیقاً همین است: بازگرداندن آرامش، بازسازی امید و ایجاد پیوندی میان مردم و معنا.

در دنیایی پرحادثه، شهرها اگر تنها بر سازه و تکنولوژی تکیه کنند، تاب‌آور نخواهند شد. تاب‌آوری واقعی در دل انسان‌ها نهفته است، در قدرت پیوند، احساس مسئولیت و امید به آینده. همیاران سلامت روان با حضور مؤثر، آموزش مستمر و عشق به خدمت، این تاب‌آوری انسانی را می‌سازند. آنان شهری را رقم می‌زنند که پس از هر فاجعه، از خاکِ درد، گلِ زندگی می‌رویاند. شهری که دل‌هایش آرام است، ذهن‌هایش آماده است و امید در کوچه‌پس‌کوچه‌هایش جاری است.