نقشه سلامت اجتماعی، تصویری جامع از روابط، سرمایه و عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت جامعه در یک منطقه برای شناخت نیازها و تقویت تاب‌آوری است.

نقشه سلامت اجتماعی مفهومی نوین و در عین حال ریشه‌دار در مطالعات سلامت، علوم اجتماعی و برنامه‌ریزی اجتماعی است که در سال‌های اخیر توجه سیاست‌گذاران، پژوهشگران و فعالان حوزه توسعه محلی را به خود جلب کرده است.
این مفهوم پاسخی است به محدودیت نگاه صرفاً زیستی یا پزشکی به سلامت و تأکیدی است بر این واقعیت که سلامت افراد و جوامع، بیش از آنکه صرفاً حاصل عوامل ژنتیکی یا خدمات درمانی باشد، تحت تأثیر شرایط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و محیطی شکل می‌گیرد. در ادبیات انگلیسی، رایج‌ترین معادل برای نقشه سلامت اجتماعی اصطلاح Social Health Map است و هنگامی که بر فرایند شناسایی و تحلیل تأکید می‌شود، از واژه Social Health Mapping استفاده می‌شود. این مفاهیم به‌ویژه در حوزه Community Health، Public Health و Social Policy کاربرد گسترده‌ای یافته‌اند.

نقشه سلامت اجتماعی در ساده‌ترین تعریف، بازنمایی ساخت‌یافته‌ای از وضعیت سلامت اجتماعی یک جامعه در یک محدوده جغرافیایی مشخص است.
این نقشه نشان می‌دهد که چگونه روابط اجتماعی، سرمایه اجتماعی، احساس تعلق، میزان مشارکت اجتماعی، دسترسی به منابع حمایتی و سطح نابرابری‌ها بر سلامت و کیفیت زندگی افراد اثر می‌گذارند.
در متون علمی انگلیسی، گاهی این مفهوم ذیل چارچوب گسترده‌تری با عنوان Social Determinants of Health Map نیز مطرح می‌شود؛ مفهومی که به نقشه‌برداری از عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت مانند فقر، آموزش، اشتغال، مسکن، امنیت اجتماعی و شبکه‌های حمایتی می‌پردازد.

اهمیت Social Health Map از آنجا ناشی می‌شود که بسیاری از مسائل سلامت، ریشه در بستر اجتماعی دارند اما در آمارهای رسمی یا نظام‌های مراقبت سلامت به‌خوبی دیده نمی‌شوند.
احساس انزوای اجتماعی، کاهش اعتماد اجتماعی، تضعیف روابط همسایگی، گسست نسل‌ها و کاهش مشارکت مدنی، همگی عواملی هستند که می‌توانند پیامدهای جدی بر سلامت روان، سلامت جسم و تاب‌آوری اجتماعی داشته باشند. نقشه سلامت اجتماعی تلاش می‌کند این عوامل پنهان یا کمتر دیده‌شده را آشکار کند و آن‌ها را به زبان قابل فهم برای برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیران ترجمه نماید.

در رویکردهای نوین سلامت، به‌ویژه در اسناد سازمان جهانی بهداشت، سلامت به‌عنوان حالتی از رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی تعریف می‌شود. بر همین اساس، Social Health Mapping ابزاری است که بعد اجتماعی این تعریف را عینیت می‌بخشد. این نقشه‌ها معمولاً از طریق ترکیب داده‌های کمی و کیفی، مشارکت جامعه محلی، مشاهده میدانی و تحلیل شبکه‌های اجتماعی تهیه می‌شوند. در بسیاری از پروژه‌های بین‌المللی، از نقشه سلامت اجتماعی به‌عنوان پایه‌ای برای طراحی مداخلات اجتماع‌محور استفاده می‌شود؛ مداخلاتی که به‌جای تمرکز صرف بر فرد، کل جامعه و ساختارهای اجتماعی را در نظر می‌گیرند.

در سطح محله‌ای، اصطلاح Community Social Health Map کاربرد بیشتری دارد.
این نوع نقشه‌برداری به شناسایی ظرفیت‌ها و آسیب‌های اجتماعی در مقیاس خرد کمک می‌کند.
برای مثال، وجود فضاهای عمومی فعال، نهادهای مردمی، گروه‌های داوطلبانه و شبکه‌های غیررسمی حمایت اجتماعی می‌تواند به‌عنوان نقاط قوت سلامت اجتماعی یک محله ثبت شود.
در مقابل، مسائلی مانند ناامنی اجتماعی، طرد اجتماعی برخی گروه‌ها، فقر پنهان یا ضعف ارتباطات همسایگی به‌عنوان عوامل تهدیدکننده سلامت اجتماعی شناسایی می‌شوند.
در ادبیات انگلیسی، این رویکرد گاهی با عنوان Community Mapping یا Participatory Social Mapping نیز هم‌پوشانی دارد، اما تأکید Social Health Map مشخصاً بر پیوند این داده‌ها با مفهوم سلامت است.

از منظر سیاست‌گذاری اجتماعی، نقشه سلامت اجتماعی ابزاری راهبردی محسوب می‌شود.
این نقشه‌ها به تصمیم‌گیران کمک می‌کنند تا منابع محدود را به‌صورت هدفمند تخصیص دهند و مداخلاتی طراحی کنند که با نیازهای واقعی جامعه هم‌راستا باشد.
در بسیاری از کشورها، Social Health Mapping به‌عنوان بخشی از ارزیابی تأثیر اجتماعی پروژه‌ها یا برنامه‌های توسعه شهری مورد استفاده قرار می‌گیرد. این امر نشان می‌دهد که سلامت اجتماعی دیگر یک مفهوم انتزاعی نیست، بلکه شاخصی قابل سنجش و قابل مداخله است.

در حوزه پژوهش‌های دانشگاهی، استفاده از اصطلاح Social Health Mapping معمولاً به فرایندی نظام‌مند اشاره دارد که شامل گردآوری داده، تحلیل روابط اجتماعی و تفسیر الگوهای سلامت در بستر اجتماعی است. پژوهشگران از این رویکرد برای بررسی نابرابری‌های سلامت، مطالعه سرمایه اجتماعی و تحلیل تاب‌آوری اجتماعی استفاده می‌کنند. یکی از مزیت‌های این رویکرد آن است که امکان مقایسه بین مناطق مختلف را فراهم می‌کند و می‌تواند تغییرات سلامت اجتماعی را در طول زمان نشان دهد.

در بافت فرهنگی ایران، مفهوم نقشه سلامت اجتماعی اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند. ساختارهای غیررسمی حمایت اجتماعی، نقش خانواده گسترده، همسایگی و پیوندهای محلی از جمله عناصری هستند که اگرچه در آمارهای رسمی کمتر دیده می‌شوند، اما تأثیر عمیقی بر سلامت اجتماعی دارند. استفاده از چارچوب Social Health Map می‌تواند به بومی‌سازی سیاست‌های سلامت و اجتماعی کمک کند و شکاف میان برنامه‌های کلان و واقعیت‌های محلی را کاهش دهد. در متون انگلیسی مرتبط با کشورهای در حال توسعه، تأکید زیادی بر بومی‌سازی Social Health Mapping و توجه به زمینه فرهنگی شده است.

در جمع‌بندی می‌توان گفت که نقشه سلامت اجتماعی یا Social Health Map ابزاری تحلیلی، مشارکتی و راهبردی است که به درک عمیق‌تر سلامت در بستر اجتماعی کمک می‌کند. این مفهوم پلی میان علوم اجتماعی و سلامت عمومی ایجاد می‌کند و نشان می‌دهد که برای ارتقای سلامت، باید فراتر از درمان و خدمات پزشکی اندیشید. توجه به روابط اجتماعی، سرمایه اجتماعی و ساختارهای محلی، جوهره اصلی Social Health Mapping است؛ رویکردی که می‌تواند مسیر برنامه‌ریزی اجتماعی و سلامت‌محور را به‌سوی عدالت، پایداری و تاب‌آوری بیشتر هدایت کند.