کنشگری اجتماعی به مجموعه‌ای از اقدامات آگاهانه، داوطلبانه و هدفمند افراد یا گروه‌ها گفته می‌شود که با هدف ایجاد، اصلاح یا جلوگیری از تغییرات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی یا سیاسی انجام می‌گیرد.

کنشگری اجتماعی زمانی شکل می‌گیرد که افراد نسبت به یک مسئله اجتماعی (مانند نابرابری، فقر، تبعیض، محیط‌زیست، حقوق شهروندی یا سلامت اجتماعی) احساس مسئولیت جمعی کرده و از طریق ابزارهایی مانند آگاهی‌بخشی، مطالبه‌گری، مشارکت مدنی، فعالیت رسانه‌ای، کنش‌های داوطلبانه یا اعتراضات مدنی، برای بهبود وضعیت موجود اقدام می‌کنند.
Social Action به معنای هر نوع رفتار یا اقدام آگاهانه و هدفمند انسان است که بر دیگران یا جامعه تأثیر می‌گذارد و از تعامل اجتماعی سرچشمه می‌گیرد. این اصطلاح از نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی به‌ویژه اندیشه ماکس وبر (Max Weber) سرچشمه گرفته است، که در آن کنش اجتماعی به رفتاری گفته می‌شود که معنا یا جهت آن از تعامل با دیگر انسان‌ها ناشی می‌شود.

کنشگری اجتماعی به‌عنوان یکی از مفاهیم کلیدی در علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی، به مجموعه‌ای از رفتارها، اقدامات و واکنش‌های آگاهانه افراد یا گروه‌ها در برابر مسائل و چالش‌های اجتماعی اطلاق می‌شود. این کنش‌ها با هدف تغییر، اصلاح یا بهبود وضعیت‌های ناعادلانه، نابرابر یا مسئله‌دار اجتماعی شکل می‌گیرند و ریشه در احساس مسئولیت فردی و جمعی نسبت به جامعه دارند. در واقع، کنشگری اجتماعی نقطه تلاقی آگاهی، تعهد اخلاقی و عمل اجتماعی است؛ جایی که فرد از نقش منفعل شهروندی عبور کرده و به عاملی فعال در فرایند تغییر اجتماعی تبدیل می‌شود.

در ساده‌ترین تعریف، کنشگری اجتماعی یعنی مشارکت فعال و آگاهانه شهروندان در مسائل عمومی جامعه. این مشارکت می‌تواند در حوزه‌های مختلفی مانند عدالت اجتماعی، حقوق بشر، محیط‌زیست، آموزش، سلامت، فقر، تبعیض جنسیتی، حقوق کودکان یا حقوق اقلیت‌ها بروز پیدا کند. کنشگر اجتماعی کسی است که نسبت به این مسائل بی‌تفاوت نیست و تلاش می‌کند با استفاده از ابزارهای مسالمت‌آمیز و مدنی، صدای خود و گروه‌های کمتر دیده‌شده را به گوش جامعه و نهادهای تصمیم‌گیر برساند.

کنشگری اجتماعی همواره با مفهوم آگاهی پیوند خورده است. بدون شناخت مسئله، تحلیل زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و تاریخی آن و درک پیامدهای فردی و جمعی، کنش اجتماعی به واکنشی هیجانی یا مقطعی تقلیل می‌یابد. از این رو، کنشگری اجتماعی آگاهانه بر پایه مطالعه، گفت‌وگو، تجربه زیسته و تحلیل انتقادی شکل می‌گیرد. کنشگر اجتماعی نه‌تنها به «چه چیزی نادرست است» توجه می‌کند، بلکه می‌پرسد «چرا این وضعیت شکل گرفته» و «چگونه می‌توان آن را تغییر داد».

از منظر جامعه‌شناختی، کنشگری اجتماعی بخشی از فرایند پویایی جامعه محسوب می‌شود. جوامع ایستا نیستند و تغییرات اجتماعی اغلب حاصل فشارها، مطالبات و کنش‌های شهروندان هستند. بسیاری از اصلاحات اجتماعی، از گسترش آموزش عمومی گرفته تا بهبود حقوق زنان، کارگران و گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده، نتیجه کنشگری اجتماعی مستمر بوده‌اند. در این معنا، کنشگری اجتماعی موتور محرک تغییرات تدریجی یا حتی بنیادین در ساختارهای اجتماعی است.

کنشگری اجتماعی می‌تواند اشکال متنوعی داشته باشد. گاهی در قالب فعالیت‌های داوطلبانه و خیریه بروز می‌کند، گاهی در شکل مطالبه‌گری مدنی، کمپین‌های آگاهی‌بخش، فعالیت رسانه‌ای، کنش دیجیتال در شبکه‌های اجتماعی یا مشارکت در نهادهای مدنی و سازمان‌های مردم‌نهاد. در برخی شرایط، کنشگری اجتماعی به اعتراضات مدنی مسالمت‌آمیز نیز می‌انجامد. آنچه این اشکال متنوع را به یکدیگر پیوند می‌دهد، هدف مشترک آن‌ها یعنی بهبود وضعیت اجتماعی و دفاع از منافع عمومی است.

در دنیای معاصر، نقش رسانه‌ها و فضای مجازی در گسترش کنشگری اجتماعی بسیار پررنگ شده است.
شبکه‌های اجتماعی امکان دیده‌شدن مسائل اجتماعی، سازمان‌دهی کنش‌های جمعی و ایجاد همبستگی اجتماعی را فراهم کرده‌اند. کنشگری دیجیتال، با وجود فرصت‌های فراوان، چالش‌هایی نیز به همراه دارد؛ از جمله سطحی‌شدن مطالبات یا جایگزین‌شدن «واکنش آنلاین» به‌جای کنش واقعی. با این حال، اگر کنشگری آنلاین با عمل اجتماعی میدانی همراه شود، می‌تواند به ابزاری قدرتمند برای تغییر اجتماعی تبدیل شود.

کنشگری اجتماعی را نباید با هیجان‌زدگی یا رفتارهای تند و پرخاشگرانه یکسان دانست.
در معنای علمی و مدنی، کنشگری اجتماعی مبتنی بر گفت‌وگو، عقلانیت، مسئولیت‌پذیری و احترام به کرامت انسانی است. کنشگر اجتماعی می‌کوشد از راه‌های اخلاقی و مسالمت‌آمیز بر افکار عمومی و سیاست‌گذاری‌ها اثر بگذارد. به همین دلیل، آموزش کنشگری اجتماعی، به‌ویژه در نظام‌های آموزشی و دانشگاهی، اهمیت زیادی دارد؛ چراکه شهروندان آگاه و مسئول، ستون‌های اصلی توسعه پایدار هستند.

در بستر فرهنگی هر جامعه، کنشگری اجتماعی شکل و معنای خاصی به خود می‌گیرد. ارزش‌ها، هنجارها، ساختار قدرت، سرمایه اجتماعی و میزان اعتماد عمومی، همگی بر نوع و دامنه کنشگری اجتماعی اثر می‌گذارند. در جوامعی که سرمایه اجتماعی بالاتری دارند، کنشگری اجتماعی اغلب جمعی‌تر، سازمان‌یافته‌تر و پایدارتر است. در مقابل، در جوامعی با سطح پایین اعتماد اجتماعی، کنشگری ممکن است پراکنده، فردمحور یا کوتاه‌مدت باشد. بنابراین، فهم کنشگری اجتماعی بدون توجه به زمینه فرهنگی و اجتماعی امکان‌پذیر نیست.

کنشگری اجتماعی همچنین با هویت فردی و اجتماعی پیوندی عمیق دارد. بسیاری از افراد از طریق کنشگری، معنای زندگی اجتماعی خود را بازتعریف می‌کنند و احساس اثرگذاری، تعلق و کارآمدی را تجربه می‌کنند. این امر به‌ویژه برای نسل‌های جوان اهمیت دارد. نسل جوان، با حساسیت بالا نسبت به مسائل اجتماعی و دسترسی گسترده به اطلاعات، نقش مهمی در شکل‌دهی به کنشگری‌های نوین ایفا می‌کند. کنشگری اجتماعی برای این نسل نه‌تنها ابزاری برای تغییر جامعه، بلکه راهی برای ساختن هویت فردی و جمعی است.

از منظر روان‌شناختی، کنشگری اجتماعی می‌تواند اثرات مثبتی بر سلامت روان داشته باشد. مشارکت در فعالیت‌های معنادار اجتماعی، احساس کنترل، امید و همبستگی را افزایش می‌دهد و در برابر احساس ناتوانی یا بی‌قدرتی اجتماعی نقش محافظتی ایفا می‌کند. البته کنشگری بدون مراقبت از خود و بدون توجه به فرسودگی روانی می‌تواند به خستگی و ناامیدی منجر شود. بنابراین، کنشگری پایدار نیازمند تعادل میان تعهد اجتماعی و مراقبت فردی است.

پایان سخن اینکه کنشگری اجتماعی را می‌توان یکی از شاخص‌های بلوغ اجتماعی دانست. جامعه‌ای که شهروندان آن نسبت به سرنوشت جمعی بی‌تفاوت نیستند و از راه‌های مدنی و آگاهانه در پی بهبود شرایط هستند، جامعه‌ای زنده و پویاست. کنشگری اجتماعی نه امری لوکس و نه محدود به گروهی خاص است، بلکه حقی شهروندی و مسئولیتی اجتماعی محسوب می‌شود. هر فرد، متناسب با توان، موقعیت و دانش خود، می‌تواند کنشگر اجتماعی باشد؛ از تغییرات کوچک در سطح محلی گرفته تا مشارکت در حرکت‌های گسترده اجتماعی.

به‌طور خلاصه، کنشگری اجتماعی فرایندی آگاهانه، ارزش‌محور و معطوف به تغییر است که در بستر تعامل فرد و جامعه شکل می‌گیرد. این کنشگری، زمانی مؤثر و پایدار خواهد بود که بر پایه آگاهی، گفت‌وگو، مسئولیت‌پذیری و احترام متقابل بنا شود و به‌جای واکنش‌های مقطعی، به کنش‌های مستمر و معنادار اجتماعی بینجامد.