معیارهای اجتماعی سلامت (Social Determinants of Health) چیست؟

معیارهای اجتماعی سلامت به عوامل اجتماعی، اقتصادی و محیطی گفته می‌شود که بر سلامت افراد و جوامع تأثیر می‌گذارند.

خاطره اکبری
روانشناس و نویسنده کتاب مسیر سلامتی

این عوامل در واقع شرایط زندگی افراد را تعیین می‌کنند و تعیین می‌کنند که آیا یک فرد سالم می‌شود یا بیمار. این مفهوم نشان می‌دهد که سلامت نه تنها به عوامل پزشکی و بیولوژیکی مربوط می‌شود، بلکه مربوط به زندگی روزمره، شرایط اجتماعی و اقتصادی هر فرد است.
در واقع، سلامت انسان در بسیاری از موارد به عواملی مانند درآمد، آموزش، مسکن، شغل و دسترسی به خدمات درمانی بستگی دارد.
این عوامل به عنوان معیارهای اجتماعی سلامت شناخته می‌شوند و در سال‌های اخیر توجه زیادی به آنها جلب شده است.

چرا این معیارها مهم هستند؟ 
چون این عوامل تأثیر مستقیمی بر سلامت افراد دارند. مثلاً افرادی که در مناطق فقیر زندگی می‌کنند، احتمال بیماری بیشتری دارند، زیرا این مناطق ممکن است دسترسی کمتری به آب شیرین، غذای سالم، مراقبت‌های پزشکی و محیطی پاک داشته باشند.
همچنین، افرادی که تحصیلات کمی دارند، احتمالاً از اطلاعات بهداشتی کمتری برخوردارند و ممکن است از مراقبت‌های پیشگیرانه کمتر استفاده کنند.
این عوامل همگی در کنار هم می‌توانند سلامت را تهدید کنند. از این رو، سلامت نه تنها یک موضوع پزشکی است، بلکه یک موضوع اجتماعی و اقتصادی است.
اگر شرایط زندگی افراد بهبود نیابد، حتی اگر خدمات درمانی در دسترس باشد، سلامت عمومی جامعه همچنان در خطر است.

چه عواملی به عنوان معیارهای اجتماعی سلامت شناخته می‌شوند؟
اولین و مهم‌ترین عامل،آموزش است.
سطح تحصیلات یک فرد بر سلامت او تأثیر مستقیم دارد. افراد با تحصیلات بالاتر احتمالاً از اطلاعات بهداشتی بیشتری برخوردارند، می‌توانند از خدمات درمانی بهتر استفاده کنند و شغلی بهتر داشته باشند.
عامل دیگر، درآمد و وضعیت اقتصادی است. افرادی که درآمد پایینی دارند، ممکن است در معرض فقر و نیازهای اساسی نباشند و به سلامت خود توجه کمتری داشته باشند.
شرایط کار نیز یک عامل مهم است.
کارهایی که دارای شرایط ایمنی پایین، فشار زیاد و دستمزد کم هستند، می‌توانند منجر به بیماری‌های جسمی و روانی شوند.
مسکن و محیط زندگی نیز بسیار مؤثر هستند. زندگی در مناطق آلوده، فاقد سرویس‌های بهداشتی یا دارای جنگ و بی‌ثباتی سیاسی، می‌تواند سلامت را به خطر بیندازد.

دسترسی به خدمات درمانی یکی دیگر از عوامل است.
اگر یک فرد نتواند به مراقبت‌های پزشکی دسترسی داشته باشد، یا این خدمات برای او بسیار گران باشند، احتمال بیماری و درگیری در بیماری‌های پیشرفته بیشتر می‌شود.
جنسیت، نژاد و تبعیت قومی نیز می‌توانند در سلامت تأثیر بگذارند.
برخی گروه‌ها به دلیل تبعیض، سیاست‌های ناعادلانه یا فرهنگی، در معرض بیماری‌های خاصی قرار می‌گیرند.
محیط اجتماعی و حمایت اجتماعی نیز بسیار مهم است. افرادی که از حمایت خانواده، دوستان یا جامعه محروم هستند، احتمالاً روانی و جسمی ضعیف‌تر هستند و از بیماری‌هایی مانند افسردگی یا فشار خون بالا رنج می‌برند.

چرا باید به این عوامل توجه کنیم؟
چون این عوامل ریشه‌های عمیق بیماری‌ها را تشکیل می‌دهند. اگر فقط بیماری را درمان کنیم و شرایط زندگی افراد تغییر نکند، بیماری دوباره ظاهر می‌شود. مثلاً درمان دیابت در یک فرد فقیر که غذای سالم ندارد، ممکن است نتیجه خوبی نداشته باشد. از این رو، پزشکی اجتماعی تأکید می‌کند که باید بر پیشگیری تمرکز شود، نه فقط درمان. این به معنای اصلاح سیاست‌های اجتماعی، ارتقای آموزش، ایجاد شغل‌های امن و بهبود شرایط زندگی است. دولت‌ها و نهادهای بهداشتی باید بر این عوامل کار کنند تا سلامت عمومی جامعه بهبود یابد.

نابرابری در سلامت چیست؟ 
نابرابری در سلامت به تفاوت‌های سلامتی بین گروه‌های مختلف جامعه اشاره دارد.
مثلاً افرادی که در مناطق شهری زندگی می‌کنند، احتمالاً سالم‌تر هستند تا افرادی که در مناطق روستایی زندگی می‌کنند. یا افرادی که درآمد بالایی دارند، از امکانات بهداشتی بیشتری برخوردارند. این نابرابری‌ها نتیجه تفاوت در شرایط زندگی هستند و نشان می‌دهند که سلامت یک حق است، نه یک مزیت برای برخی. اگر سیاست‌های اجتماعی عادلانه‌تری اجرا شود، این نابرابری‌ها کاهش می‌یابد.

سلامت، نه یک امتیاز ویژه، بلکه یک حق اساسی هر انسان است؛ حقی که نباید به عوامل بیرونی مانند ثروت، موقعیت اجتماعی، نژاد یا مکان جغرافیایی وابسته باشد.

وقتی می‌گوییم سلامت حق همه است، به این معناست که هر فرد، صرف نظر از شرایط زندگی، باید بتواند به فرصت‌های لازم برای داشتن یک زندگی سالم دسترسی داشته باشد. این شامل دسترسی به خدمات بهداشتی با کیفیت، تغذیه مناسب، مسکن سالم، محیط زیست پاک و آموزش کافی برای اتخاذ سبک زندگی سالم می‌شود.

متاسفانه، در بسیاری از جوامع، سلامت به یک مزیت برای اقشار خاص تبدیل شده است. افرادی که از ثروت و موقعیت اجتماعی برخوردارند، می‌توانند به راحتی از بهترین مراقبت‌های بهداشتی، غذاهای سالم و محیط‌های زندگی مناسب بهره‌مند شوند، در حالی که افراد فقیر و محروم با چالش‌های بسیاری در این زمینه مواجه هستند.

این نابرابری در سلامت ناعادلانه است و تأثیرات منفی بر کل جامعه دارد. وقتی بخش بزرگی از جمعیت به دلیل بیماری و ناتوانی از مشارکت کامل در جامعه بازمانده می‌شوند، اقتصاد و پیشرفت اجتماعی آسیب می‌بینند.

بنابراین، برای تحقق این حق اساسی، باید تلاش کنیم تا موانع اجتماعی و اقتصادی را که مانع دسترسی به سلامت می‌شوند، برطرف کنیم. این نیازمند سیاست‌گذاری‌های عادلانه، سرمایه‌گذاری در بهداشت عمومی و توجه به معیارهای اجتماعی سلامت است. ایجاد جامعه‌ای که در آن سلامت برای همه تضمین شده باشد، یک گام اساسی در جهت تحقق عدالت اجتماعی و بهبود کیفیت زندگی است.

سلامت اجتماعی می‌تواند تاب‌آوری را تقویت کند، زیرا افرادی که دارای شبکه‌های حمایت اجتماعی قوی هستند، در برابر استرس و مشکلات بیشتر مقاومت می‌کنند.
حمایت اجتماعی، احساس امنیت و ارزش‌شناختی را افزایش می‌دهد و افراد را قادر می‌سازد تا بهتر با بحران‌ها مقابله کنند. مثلاً فردی که در بحران احساس تنهایی ندارد و می‌تواند به دوستان یا خانواده مراجعه کند، احتمالاً سریع‌تر از مشکلات رهایی می‌یابد.

برعکس، تاب‌آوری نیز می‌تواند به سلامت اجتماعی کمک کند. افرادی که تاب‌آور هستند، توانایی ایجاد و حفظ روابط سالم را دارند، زیرا در شرایط سخت می‌توانند احساسات خود را کنترل کرده و به دیگران نیازمند حمایت کنند. این امر باعث تقویت روابط اجتماعی و ایجاد شبکه‌های حمایتی قوی می‌شود.

بنابراین، تقویت سلامت اجتماعی و تاب‌آوری هم‌زمان، توانایی فرد در زندگی سالم و پایدار را افزایش می‌دهد. این دو در ارتقای سلامت روانی، کاهش بیماری‌های اضطرابی و افسردگی و بهبود کیفیت زندگی نقش کلیدی دارند.