سیر تحول و تکوین حرفه مددکاری اجتماعی در ایران

از مبانی الهی تا تخصص‌گرایی مدرن

مددکاری اجتماعی در ایران صرفاً یک رشته دانشگاهی یا یک شغل اداری نیست؛ حرفه‌ای ریشه‌دار در فرهنگ، مذهب و تاریخ اجتماعی این سرزمین است.
این حرفه که امروز به عنوان یکی از ارکان اصلی سلامت اجتماعی، توسعه انسانی و تحقق عدالت اجتماعی شناخته می‌شود، مسیری طولانی را از اقدامات داوطلبانه و خیریه‌ای سنتی تا جایگاه یک دانش علمی و حرفه‌ای طی کرده است. بررسی سیر تحول مددکاری اجتماعی در ایران نشان می‌دهد که این حرفه همواره در تعامل میان ارزش‌های دینی، نیازهای اجتماعی و الزامات علمی شکل گرفته و تکامل یافته است.

هدف این گزارش، ارائه تحلیلی جامع از تاریخچه مددکاری اجتماعی در ایران، ریشه‌های فرهنگی و مذهبی آن، روند آموزش دانشگاهی، فلسفه نام‌گذاری روز ملی مددکار اجتماعی، نقش همایش‌ها و نهادهای حرفه‌ای، چالش‌های ساختاری و چشم‌انداز آینده این حرفه است. این تحلیل نشان می‌دهد که پیوند میان سیره ائمه اطهار، به ویژه امام علی علیه‌السلام، و اصول نوین مددکاری اجتماعی، هویتی متمایز و بومی برای این رشته در ایران ایجاد کرده است.

ریشه‌های مددکاری اجتماعی در ایران را باید در سنت‌های دیرینه حمایت اجتماعی جست‌وجو کرد.
پیش از شکل‌گیری آموزش رسمی، کمک به نیازمندان در قالب نهادهایی مانند وقف، زکات، خمس، نذورات، فعالیت‌های مساجد و مشارکت‌های مردمی بازار انجام می‌شد. این سازوکارهای سنتی با هدف کاهش فقر، حمایت از یتیمان، بیوه‌زنان و اقشار آسیب‌پذیر عمل می‌کردند و نوعی مددکاری غیررسمی اما گسترده را شکل می‌دادند.
با گسترش شهرنشینی، تغییر ساختار خانواده و پیچیده‌تر شدن مسائل اجتماعی، این شیوه‌های سنتی به تنهایی پاسخگوی نیازهای نوظهور جامعه نبودند و ضرورت استفاده از روش‌های علمی و ساختارمند بیش از پیش احساس شد.

نقطه عطف نهادینه شدن مددکاری اجتماعی به عنوان یک حرفه علمی در ایران به سال ۱۳۳۷ هجری شمسی بازمی‌گردد. در این سال، ستاره فرمانفرمائیان که تحصیلات تخصصی خود را در حوزه مددکاری اجتماعی در دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس گذرانده و تجربه همکاری با سازمان ملل متحد را داشت، مدرسه عالی خدمات اجتماعی را در تهران تأسیس کرد. این اقدام، آغاز رسمی مددکاری اجتماعی نوین در ایران بود و تغییری اساسی در نظام حمایت اجتماعی کشور ایجاد کرد. آموزش در این مدرسه با تأکید همزمان بر مباحث نظری و کار میدانی طراحی شده بود و تلاش می‌کرد روش‌های علمی غربی را با شرایط اجتماعی ایران و ارزش‌های فرهنگی و اسلامی تطبیق دهد.

در دوره پیشگامی مددکاری اجتماعی، آموزش با تعداد محدودی دانشجو آغاز شد و به سرعت گسترش یافت و منجر به تأسیس مراکز متعدد رفاه اجتماعی، تنظیم خانواده و خدمات حمایتی در مناطق محروم شد. پیش از این دوره، وضعیت پرورشگاه‌ها و حاشیه‌نشینان شهری بسیار نابسامان بود و حمایت‌های دولتی انسجام لازم را نداشت. مددکاری اجتماعی حرفه‌ای توانست این وضعیت پراکنده را به یک نظام منسجم، هدفمند و انسانی تبدیل کند.

پس از انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، مددکاری اجتماعی با چالش‌های نهادی و ساختاری مواجه شد. با انحلال مدرسه عالی خدمات اجتماعی، آموزش این رشته در دانشگاه‌های بزرگ کشور، از جمله دانشگاه علامه طباطبائی، ادغام شد. با وجود این تغییرات، شرایط اجتماعی ناشی از جنگ تحمیلی، بازسازی پس از جنگ و گسترش آسیب‌های اجتماعی، ضرورت وجود مددکاری اجتماعی را بیش از پیش آشکار ساخت. در نتیجه، این حرفه جایگاه خود را در نظام آموزش عالی و ساختارهای اجرایی کشور تثبیت کرد. امروزه مددکاری اجتماعی در ایران بیش از شصت سال سابقه آموزش دانشگاهی دارد و در مقاطع مختلف تحصیلی تدریس می‌شود.

یکی از مهم‌ترین ابعاد هویتی این حرفه در ایران، نام‌گذاری روز ملی مددکار اجتماعی است. در ایران، سالروز ولادت امام علی علیه‌السلام، یعنی سیزدهم ماه رجب، به عنوان روز مددکار اجتماعی شناخته می‌شود. انتخاب این روز ریشه در سیره عملی امام علی(ع) دارد؛ شخصیتی که در تاریخ اسلام به عنوان نماد عدالت اجتماعی، حمایت از محرومان و حفظ کرامت انسانی شناخته می‌شود.
رسیدگی پنهانی به فقرا، یتیم‌نوازی، حمایت از بیوه‌زنان و پرهیز از قضاوت و تحقیر نیازمندان، از رفتارهایی است که امروزه با اصول حرفه‌ای مددکاری اجتماعی همخوانی کامل دارد.

اصولی مانند رازداری، پذیرش بدون قضاوت، احترام به شأن انسانی مددجو، عدالت اجتماعی و حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، همگی در سیره امام علی علیه‌السلام قابل مشاهده است و همین امر سبب شده است که ایشان به عنوان الگوی اخلاقی و حرفه‌ای مددکاری اجتماعی در ایران معرفی شوند. از این منظر، مددکاری اجتماعی تنها یک شغل نیست؛ رسالتی انسانی و اخلاقی است که ریشه در ارزش‌های دینی و فرهنگی جامعه دارد.

طرح نام‌گذاری این روز در تیرماه سال ۱۳۸۷ توسط سازمان بهزیستی کشور به شورای فرهنگ عمومی ارائه شد.
هدف از این پیشنهاد، رسمیت بخشیدن به جایگاه حرفه مددکاری اجتماعی در تقویم ملی بود. اگرچه این روز سال‌هاست به صورت غیررسمی توسط نهادهایی مانند سازمان بهزیستی، کمیته امداد و انجمن مددکاران اجتماعی گرامی داشته می‌شود، ثبت آن در متن اصلی تقویم رسمی کشور همچنان به عنوان یک مطالبه جدی باقی مانده است.

ثبت رسمی روز ملی مددکار اجتماعی اهمیت ویژه‌ای دارد. این اقدام می‌تواند به هویت‌بخشی حرفه‌ای و تفکیک مددکاری تخصصی از فعالیت‌های داوطلبانه غیرتخصصی کمک کند.
مددکاری اجتماعی رشته‌ای دانشگاهی با واحدهای درسی متعدد و کارورزی‌های فشرده است و فعالیت در این حوزه نیازمند دانش تخصصی و مهارت حرفه‌ای است. وجود یک روز رسمی در تقویم، فرصت مناسبی برای افزایش آگاهی عمومی نسبت به ماهیت علمی این حرفه و نقش آن در سلامت اجتماعی فراهم می‌کند.

مددکاری اجتماعی نقش مهمی در ارتقای سلامت اجتماعی، کاهش فقر، حمایت از کودکان و سالمندان و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی دارد.
اختصاص یک روز ملی به این حرفه، توجه سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان اجتماعی را به اهمیت این حوزه جلب می‌کند.
پیوند این روز با ولادت امام علی علیه‌السلام نیز به تقویت همگرایی ملی و مذهبی کمک می‌کند و هویت ایرانی اسلامی مددکاری اجتماعی را برجسته می‌سازد.

یکی از نشانه‌های پویایی و استمرار مددکاری اجتماعی در ایران، برگزاری همایش‌های ملی سالانه است. تا سال ۱۴۰۴، چهل دوره همایش ملی مددکاری اجتماعی برگزار شده است.
موضوعات این همایش‌ها به تدریج از مسائل فردی به رویکردهای کلان‌تری مانند اخلاق اجتماعی، مدارای اجتماعی، ادغام اجتماعی و همکاری بین‌بخشی در حمایت از کودکان حرکت کرده است. این روند نشان می‌دهد که مددکاری اجتماعی در ایران به سمت پیشگیری ساختاری و مطالبه‌گری اجتماعی پیش می‌رود.

در کنار همایش‌های ملی، برگزاری کنگره بین‌المللی شصت سال مددکاری اجتماعی در ایران در سال ۱۳۹۶ نقطه عطفی در معرفی تجربه بومی ایران به جامعه جهانی بود. حضور نمایندگان کشورهای مختلف و مسئولان فدراسیون جهانی مددکاران اجتماعی در این کنگره، نشان‌دهنده جایگاه حرفه مددکاری اجتماعی ایران در سطح بین‌المللی است.

تداوم و توسعه این حرفه مدیون فعالیت نهادهای صنفی و علمی، به ویژه انجمن مددکاران اجتماعی ایران است.
این انجمن با سابقه‌ای بیش از نیم قرن، نقش مهمی در برگزاری همایش‌ها، تدوین منشورهای اخلاقی و تعاملات بین‌المللی ایفا کرده است. در کنار آن، نهادهای حاکمیتی مانند سازمان بهزیستی، کمیته امداد امام خمینی و معاونت‌های اجتماعی فراجا، بدنه اجرایی مددکاری اجتماعی کشور را تشکیل می‌دهند.

با وجود این دستاوردها، مددکاری اجتماعی در ایران همچنان با چالش‌هایی مواجه است. نبود سازمان نظام مددکاری اجتماعی، عدم ثبت رسمی روز مددکار در تقویم، ضعف تولید دانش بومی و وابستگی نسبی به الگوهای وارداتی از جمله مهم‌ترین این چالش‌ها به شمار می‌روند. همچنین نیاز به تخصصی‌سازی مددکاری در حوزه‌هایی مانند اعتیاد، حوادث و بلایا و سیاست‌گذاری اجتماعی بیش از پیش احساس می‌شود.

آینده مددکاری اجتماعی در ایران به توانایی این حرفه در پاسخگویی به نیازهای نوین جامعه بستگی دارد.
گسترش مددکاری در محیط‌های کاری و صنعتی می‌تواند به ارتقای سلامت روان کارکنان، کاهش تعارضات و افزایش بهره‌وری کمک کند. در کشوری حادثه‌خیز مانند ایران، نقش مددکاران اجتماعی در مدیریت بحران و افزایش تاب‌آوری اجتماعی اهمیت ویژه‌ای دارد.

در جمع‌بندی می‌توان گفت مددکاری اجتماعی در ایران تلفیقی از دانش مدرن و فضیلت‌های اخلاقی کهن است.
بیش از شصت سال آموزش دانشگاهی و ده‌ها همایش ملی و بین‌المللی، گواهی بر ریشه‌دار بودن این حرفه در ساختار علمی و اجتماعی کشور است.
نام‌گذاری روز ملی مددکار اجتماعی همزمان با ولادت امام علی علیه‌السلام، انتخابی معنادار برای بازتعریف این حرفه در چارچوب عدالت اجتماعی و کرامت انسانی است.
ثبت رسمی این روز، تصویب قانون نظام مددکاری اجتماعی، توسعه حوزه‌های نوین فعالیت و حمایت از تولید دانش بومی، مسیر آینده این حرفه را هموارتر می‌سازد.
مددکاری اجتماعی یادآور این حقیقت است که پیشرفت هر جامعه‌ای در گرو حمایت آگاهانه و انسانی از آسیب‌پذیرترین اعضای آن است؛ مسیری که قرن‌ها پیش توسط امام علی علیه‌السلام ترسیم شد و امروز مددکاران اجتماعی ایران ادامه‌دهندگان آن هستند.