روان‌شناسی روابط (Relationship Psychology) شاخه‌ای از روان‌شناسی اجتماعی و بالینی است که به بررسی نحوه شکل‌گیری، حفظ، تغییر و پایان روابط انسانی می‌پردازد.

این علم، پویایی‌های هیجانی، شناختی و رفتاری میان افراد را در زمینه‌های مختلف مانند روابط عاشقانه، خانوادگی، دوستی و کاری مطالعه می‌کند. هدف اصلی روان‌شناسی روابط، درک الگوهای تعامل، وابستگی، اعتماد، صمیمیت، و تعارض است تا بتوان ارتباطات انسانی را سالم‌تر، پایدارتر و آگاهانه‌تر ساخت.  

در این حوزه، متخصصان بررسی می‌کنند که چه عواملی باعث ایجاد ارتباط مؤثر یا برعکس، وابستگی ناسالم، بی‌اعتمادی و تعارضات عاطفی می‌شوند. نظریات مهمی مانند نظریه دلبستگی (Attachment Theory)، نظریه ارتباط مؤثر، و مدل مثلثی عشق استرنبرگ از پایه‌های نظری این شاخه‌اند.  

به‌طور خلاصه، روان‌شناسی روابط کمک می‌کند تا افراد خودآگاهی هیجانی بیشتری به‌دست آورند، مرزهای روانی سالم‌تری بنا کنند و درک بهتری از احساسات و نیازهای خود و دیگری داشته باشند که البته نتیجه آن، روابطی عمیق‌تر، محترمانه‌تر و پایدارتر است.
روان‌شناسی روابط یکی از شاخه‌های بنیادین در حوزه علوم رفتاری است که به بررسی چگونگی تعامل، پیوند و پویایی میان انسان‌ها در بافت‌های مختلف اجتماعی، خانوادگی، عاطفی و دوستانه می‌پردازد. این شاخه از روان‌شناسی بر اساس شناخت انگیزه‌های درونی، هیجانات، باورها و انتظارات افراد شکل می‌گیرد و تلاش می‌کند تا سازوکار ارتباط سالم، پایدار و مؤثر را در زیست انسانی توضیح دهد. در دنیایی که پیچیدگی روابط انسانی روزبه‌روز افزایش می‌یابد، درک اصول روان‌شناسی روابط نه‌تنها برای متخصصان این حوزه بلکه برای تمام انسان‌ها یک ضرورت است؛ زیرا کیفیت روابط عاطفی و اجتماعی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده سلامت روان و رضایت کلی از زندگی محسوب می‌شود.
به بیان زهرا نیازاده روانشناس و نویسنده کتاب مسیر تاب آوری در قلب روان‌شناسی روابط، سه محور اصلی قرار گرفته است که عبارتند از : وابستگی، عشق و تعارض. این سه سازوکار، شبکه‌ای پیچیده از هیجان، تجربه و شناخت را شکل می‌دهند که به‌طور مستقیم بر پایداری و عمق روابط انسانی اثر می‌گذارند. وابستگی نخستین مرحله از شکل‌گیری ارتباط میان دو انسان است.
در روان‌شناسی ، نظریه وابستگی جان بالبی زمینه فهم این مفهوم را فراهم کرد.
طبق این نظریه، الگوی ارتباط کودک با مراقبان اولیه‌اش بنیانی را می‌سازد که در تمام روابط بزرگسالی بازتولید می‌شود. کسی که در کودکی با دلبستگی ایمن رشد کرده است، در بزرگسالی تمایل به روابط متعادل، احترام‌آمیز و پایدار دارد؛ در مقابل، فردی با دلبستگی ناایمن، ممکن است به وابستگی ناسالم، کنترل‌گری، اضطراب یا اجتناب از صمیمیت دچار شود. وابستگی ناسالم، هنگامی شکل می‌گیرد که فرد بدون استقلال روانی، تمام معنا و امنیت زندگی خود را از دیگری طلب کند. این وضعیت اغلب به از دست رفتن مرزهای فردی، کاهش عزت‌نفس و تجربه اضطراب دائم منجر می‌شود.

در نقطه مقابل، عشق پایدار نماد بلوغ در ارتباط انسانی است.
عشق در روان‌شناسی روابط یک هیجان صرف یا احساس گذرا نیست، بلکه فرآیندی پویا و آگاهانه است که دربرگیرنده تعهد، مراقبت، احترام و همدلی می‌باشد.
رابرت استرنبرگ در نظریه مثلثی عشق سه مؤلفه شکل‌دهنده عشق را تعریف کرد: صمیمیت، شور و تعهد. روابطی که این سه مولفه را به‌طور متوازن حفظ کنند، به‌مرور به یک عشق پایدار و بالغ می‌رسند.
تفاوت میان وابستگی ناسالم و عشق پایدار دقیقاً در همین نقطه است؛ در عشق، فرد با حفظ خویشتن‌داری و استقلال، دیگری را انتخاب می‌کند نه به عنوان وسیله‌ی پر کردن خلأ، بلکه به عنوان یار رشد و معنا‌بخش به زندگی مشترک. عشق سالم با انعطاف، گفت‌وگو، پذیرش تفاوت‌ها و تعهد در برابر دشواری‌ها همراه است و از دید روان‌شناسی، یکی از مهم‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های شادی و رضایت ذهنی محسوب می‌شود.

اما هر رابطه‌ی انسانی ناگزیر در مسیر خود با تعارضات عاطفی روبه‌رو می‌شود. تعارض نه نشانه شکست ارتباط بلکه بخشی طبیعی از فرایند رشد آن است. روان‌شناسی روابط نشان می‌دهد که شیوه‌ی مدیریت تعارض‌، مهم‌تر از خود تعارض است.
زوج‌هایی که تفاوت‌ها را به جای تهدید، فرصت گفت‌وگو می‌دانند، روابطی مستحکم‌تر دارند. در مقابل، روابطی که در آن تعارض به حمله، سکوت یا دفاع افراطی تبدیل می‌شود، در معرض فرسایش هیجانی قرار می‌گیرند. از دیدگاه جان گاتمن، روان‌شناس برجسته روابط، وجود الگوهایی چون تحقیر، سرزنش، طفره‌رفتن و بی‌توجهی هیجانی از شاخص‌های پیش‌بینی‌کننده فروپاشی رابطه‌اند.
در مدیریت تعارض، مهارت‌هایی چون «گوش دادن فعال»، «ابراز هیجانات بدون قضاوت»، «درک دیدگاه طرف مقابل» و «تنظیم هیجانات» اهمیت محوری دارند. فرد تاب‌آور، به‌جای دفاع کورکورانه، از تعارض برای بازنگری رابطه و یافتن مسیر جدید رشد استفاده می‌کند.

از منظر روان‌شناسی اجتماعی، روابط میان زوج‌ها، خانواده‌ها و دوستان به‌شدت تحت تأثیر عوامل فرهنگی، اقتصادی و فناوری‌های ارتباطی است. تغییرات در سبک زندگی، استفاده گسترده از شبکه‌های اجتماعی، و گسترش فردگرایی، الگوهای ارتباطی را دگرگون کرده است. این تحولات باعث شده بسیاری از افراد در دام روابط سطحی و مبتنی بر ظاهر گرفتار شوند و فاصله میان ارتباط مجازی و عاطفه واقعی افزایش یابد. در چنین شرایطی، آموزش سواد هیجانی و ارتباط مؤثر اهمیت ویژه‌ای دارد. اصولی مانند احترام به حریم روانی دیگران، مسئولیت در رفتار ارتباطی و گفتگو مبتنی بر همدلی، از ستون‌های اصلی روابط سالم محسوب می‌شوند. در محیط خانواده نیز رابطه والدین به‌عنوان مدل رفتاری برای فرزندان عمل می‌کند و نحوه تعامل آن‌ها در شکل‌دهی نگرش کودک نسبت به صمیمیت، اعتماد و سازگاری نقش بنیادین دارد.

از دیدگاه روان‌شناسی روابط، برخی ویژگی‌های شخصیتی مانند همدلی، خودآگاهی، انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری هیجانی، عامل پیش‌بینی‌کننده روابط موفق‌اند. فردی که توان درک و مدیریت احساسات خود و دیگری را دارد، کمتر به سوء‌تفاهم یا رفتارهای آسیب‌زا می‌رسد.
تاب‌آوری در روابط به معنای توان سازگاری با چالش‌های ارتباطی است؛ یعنی کسی که می‌تواند پس از اختلاف یا بحران، دوباره به تعامل سالم بازگردد، از سلامت هیجانی بالایی برخوردار است.
این ویژگی در روابط عاشقانه، خانوادگی و دوستانه اهمیت یکسان دارد و نشان‌دهنده بلوغ روانی فرد است.

روان‌شناسی روابط همچنین به نقش ارتباط غیرکلامی توجه ویژه دارد.
حرکات بدن، تماس چشمی، لحن صدا و فاصله فیزیکی میان افراد، حامل پیام‌های عمیق‌تری از واژه‌ها هستند. ارتباط غیرکلامی صحیح می‌تواند صمیمیت، اعتماد و احساس امنیت را تقویت کند، در حالی که بی‌توجهی به آن باعث سوء‌برداشت و فاصله هیجانی می‌شود. زوج‌هایی که در تعاملات خود از زبان بدن مثبت، لمس محبت‌آمیز و پیام‌های چشمی استفاده می‌کنند، احساس تعلق بیشتری تجربه می‌کنند.

در زمینه روابط دوستی نیز، روان‌شناسی روابط نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
دوستی سالم بر اساس علاقه متقابل، احترام و حمایت روانی شکل می‌گیرد.
روابطی که بر مبنای منافع یا مقایسه مداوم با دیگران بنا شوند، دوام چندانی ندارند. در محیط‌های کاری، روابط حرفه‌ای نیازمند خطوط ارتباطی واضح و مرزهای رفتاری سالم است تا از تبدیل تعامل کاری به تنش هیجانی جلوگیری شود.

در مطالعات اخیر روان‌شناسی روابط، مفهوم «خودافشایی هیجانی» اهمیت زیادی یافته است.
خودافشایی یعنی به اشتراک گذاشتن احساسات و تجربیات شخصی با دیگری به قصد ایجاد صمیمیت واقعی. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که خودافشایی متعادل یکی از قوی‌ترین عوامل افزایش رضایت در روابط عاطفی و زناشویی است، زیرا به تقویت اعتماد، پذیرش و شناخت متقابل کمک می‌کند. البته افراط در خودافشایی یا بیان احساسات بدون زمینه امن، می‌تواند منجر به آسیب روانی شود؛ از این‌رو، روان‌شناسان توصیه می‌کنند همواره تعادل و بستر اعتماد در بیان احساسات رعایت گردد.

به روایتی دیگر میتوان گفت روان‌شناسی روابط تأکید می‌کند که هیچ ارتباطی بدون کار مستمر و آگاهی رشد نمی‌کند. عشق، اعتماد، همدلی و احترام باید مانند یک باغ مراقبت شوند تا به ثمر بنشینند. در این مسیر، آموختن مهارت‌های ارتباطی، شناخت نیازهای خود و دیگری، پذیرش نقص‌ها و حفظ استقلال روانی ضروری است. انسان‌ها در روابط سالم، نه در نقش منجی یا قربانی، بلکه در مقام هم‌سفران رشد ظاهر می‌شوند. روابطی که بر بنیان آگاهی، عشق و تعامل سازنده استوارند، توان تحمل طوفان‌های زندگی را دارند و می‌توانند سرچشمه تاب‌آوری، آرامش و معنا در زیست فردی و جمعی باشند.